UNIVERSITÀ DI MILANO UNIVERSITÀ DI NAPOLI FEDERICO II UNIVERSITÀ DI PALERMO UNIVERSITÀ CA' FOSCARI (VENEZIA) UNIVERSITÀ DI VERONA

ALIM – Archivio della latinità italiana del Medioevo

Iohannes Capuanus (de Capua), Epistolae (1260)
Iordanus Terracinensis (de Terracina), Epistolae (1260)

p. 21

1.
IORDANUS

Magistro Iohanni de Capua domini pape notario Iordanus sancte Romane
ecclesie vicecancellarius et notarius salutem. Anagninorum montium vobis
aspera placent, nobis autem Sublacentium amena locorum, que speciositate delectant,
commoditate alliciunt dulcedineque demulcent, quorumque delicie copiose
voluptatis paradisiace suavitatem representare videntur. Hic siquidem procere
comateque arbores in umbrosa nemora spissa vicinitate densate montium
alta vestiunt. Hic ebriose vites, mites olive, sapide ficus aliaque arbusta fructifera
collium decliva venustant. Hic pinguia plana vallium suos saciant fertilitate
colonos. Hic adolescentis herbe delectabilis viror et rutilantium infra eam
florum decora varietas pulcre prata depingunt. Hic irrigui aplaudunt orti,
arrident florida viridaria et exilarant pomeria fructuosa. Hic utique locus aeris
puritate sincerus frigidos et perspicuos prebet fontes, sonoras et precipites
fundit aquas porrectasque de visceribus montium nitidas suis finibus undas
in lacum colligit spaciosum, cuius clare cernitur quamvis altum sua petrina
limpiditate profundum. Iocundum nimirum est piscatoribus sua in hiis aquis
tam lucidis studiosa ingenia et ingegniosa studia exercere, quia cum ipsarum
reptilia liberis per eas lascivientia cursibus insidiosis oculis aperte conspiciant,
vix aut numquam in vacuum iaciunt ibi retia sive amos. Ecce Sublacensis
pulcritudinem regionis in parte sub brevitate descripsimus, sed quod
adhuc insignius est in ea nolumus preterire, quoniam, etsi tot preluceat amenitatibus,
maxime tamen congruit ad devocionis et religionis amplexum, adeo
quod nativa sui disposicione ad hoc patentissime habilis videtur quodammodo
demorantes ibi ad studium spiritualium invitare. Nam et sacra religio
monastica hic suum accepit exordium, hic sua prima fundamenta locavit,
hic prius misit firmavitque radices et hinc postea suas extendit propagines multiplicavitque
per orbem, hinc certe prodiit istud Dei et dici spectabile luminare,
quod in firmamento ecclesie sic prefulget. Unde tantum iam curiales hoc

p. 22

sanctum et venerabile monachorum habitaculum ad salutaria incitavit, quod
ex hoc fortiter inflammati cogitaverunt in cordibus suis, restricto amore carnalium,
se amplis affectibus in spiritualibus exercere. Illa tamen retenta cautela,
quod semper proprietatis commodo et voluntatis proprie libertate gaudentes
in captandis temporalibus lucris morem solitum teneant et observent. Cum itaque
tot et talibus sit preditus locus iste, vos ipsi discutite an sit utile vel
dampnosum horum participium non habere.

2.
IOHANNES

Gratioso et honorabili viro domino Iordano suus I. de Capua felicem
dierum longitudinem et demum lucis perpetue claritatem. Yronica paradisi
descriptio, in qua meis illuxit affectibus vestri preciosi dictaminis rutilans paradisus,
me in mentis excessum rapuit, sed tamen a racionis lumine non
exclusit. In cuius rei signum id specialiter iminet proferendum, quod habitacionis
vestre locus, quem sub aureis eloquiis celestis patrie pulcritudini ascripsistis,
multum in fuligine ac nimis in continua pulicum punctione nimiumque
in dissolventis caumatis et frigoris condensantis alterno discrimine sub
rauci murmuris nota et fluidi reumatis querela sepissima seu vigili tussis strepitu
pertinacis et angustiosi asmatis odiosa musica cernitur possidere. Hic etiam
locus invius et veprium ac spinarum multitudine pungitiva dotatus florumque
nobilium inscius et opertus specie trina papaverum a rosarum et liliorum
comunione inclita contemptibiliter exclusorum, sub nimboso et ventoso turbine
media fulgurum corruscacione terribili frequenter est positus et a fecunde
Cereris gracia perpetuo segregatus. Hic siquidem locus, cuius montes non
stillant dulcedinem cuiusque colles lactis et mellis non proferunt voluptatem,
licet liquoris aquei, michi pre nectaris seu quibuscumque votivis poculis
assidue carioris, sit thesauro limpido et sapido ac salubri conspicuus, a desiderabili
tamen vitalis vini copia, frementibus Anglicis et stridentibus Gallicis,
est penitus alienus. Sed hoc forsan in spiritualem profectum illius religionis

p. 23

almifice, qua locum eumdem preclarissimis beati Benedicti meritis dignanter
altissimo placuit insignire. Hunc etenim locum, quem influxio cunctorum mundi
lacuum illustribus et delicatis personis redderet vix acceptum, vestra sibi beatitudo
retineat et nos peccatores humiles nove curialium sanctitati Sublaci
manentium, que utinam non transeat cum ymagine sompniorum, sine lucri
participio congaudentes gloriose Anagnie derelinquat. Ubi de quacumque re
mulcebri seu delectabili aut regali sive consistat in famosis diviciis aut deliciis
exquisitis vel in personis egregiis ac miris edificiis decore venustissimo redimitis,
plus haberi conspicitur quam Sublacus habeat vel posset consequi, etiamsi
delirantium Britonum regem ad regnandum ibi per secula contingeret suscitari.
Nec mirum, quia locus ipse a planta pedis ignara sandalium et
vilium operimento protecta scarparum usque ad verticem generosis
aspectibus in duris et asperis ac fumigatis infulis et irtis implexisque
lappa crinibus displicenter ineptus esse dignoscitur et fere ab omnibus
quasi carcer Ethiopie reprobatur, quamvis aliud pretendat quam plurium humilitas
provida devotorum, qui splendore prenitentis ibi sideris illustrati arbitrantur
esse solacium, ut noctuas et bubones pacienter inspiciant, quousque ad
pavonum et columbarum visionem iocundissimam se resumant. Illo patre preduce,
sub cuius beato dominio et regimine virtuoso diu felix fulxit Anagnia
et, virtutis divine favente subsidio, velud Campanie speculum fulgebit per
tempora longiora, me cum multis solempne habituro gaudium, quod mansimus
in medio montium aureorum, ubi celorum Regina in celeberrimo asumptionis
sue die illius iubilantis honoris et luminosi decoris excellenciam sub
regia nuptialium varietate vestium noscitur habuisse. Cui famelica Sublaci sterilitas
et sitibunda celebri Bacho paupertas non posset reddi consimilis aut extimari
conformis, etiam si uberrima et gelidissima omnium fontium ac rivorum
eius amenitas, quos eloquencie vestre tuba studuit aquis assimilare celestibus,
nitidi coloris et suavis odoris gratissimique saporis mirifica proprietate preditam
sortiretur aque rosate naturam, vel si procere nemorum ipsius arbores, que per
Dei gratiam non sunt cedris Libani grandiores, sibi puri balsami aut electi
virtutem acquirerent cinnamomi. Quid plura? Sicut a sole luna inferior esse
prospicitur, sic et in omnibus que humane vite sunt votis accommoda vel
profectibus oportuna Sublaci despecta condicio minor predivitis Anagnie
iocunditate placidissima reperitur. Datum in festo eiusdem precelse Virginis,

p. 24

quo nimis divisa mens tenuissima rescribentis non potuit reformare canticum,
quod ad vestri celestis instar organi aures auditorum alliceret et lectorum
animos demulceret.

3.
IOHANNES

Venerabili viro domino Iordano vicecancellario Iohannes de Capua statum
ylarem et reditum salutarem. Credunt forte aliqui quod nuper in eo
fuerim oppositus veritati, quia transmissa vobis affectionis mee pagina continebat
quod Sublacus in omnibus debeat pauper et ineptus intelligi respectu
montis aurei, scilicet Anagnini. Dixi hoc siquidem non ex voto mendacii, sed
plenissime veritatis, sentiendo tamen in spiritu et tenendo firmiter in affectu,
quod salva esset per omnia laus aquarum Sublaci perlucentium et vestris
in illis aplaudentium eduliis piscium electorum, ex quibus paucos ad votum
vel plurimos per astutam industriam et fallacem piscatorum solerciam facillime
acquisitos pluries exultando ac ridendo comeditis, me gemente quod de refectione
huiusmodi nichil meis accedat faucibus ociosis. Super premissa igitur
credulitate simplicium vel etiam discretorum me a rectitudinis calle non devium
provida vestra sinceritas affabiliter habeat excusatum et benigne substineat inclinari,
ut vestri prefulgidi et mei pallidi visionem dictaminis denuo assumatis,
cuius perlecti, si placet, fiat michi remissio libera et iocunda, cum desiderabili
comitiva vestre littere continentis, si velitis me venire Sublacum, ubi
clare intelligam et evidenter agnoscam an vestre subtilitatis an mee simplicitatis
opusculum de iurgiosa Sublaci et Anagnie laude confectum corde risibili,
quamvis etiam perspicaci, sit pura veritate conspicuum vel cuiusque
figmenti nubibus obumbratum. Ceterum me chimeram vel marinam beluam
tunc publice predicetis, quando capitis habebo pruritum vel cordis angustiam
pro aliqua littera facundie vestre culmini dirigenda, si michi deinceps in
suspirium, vobis autem in iubilum et laudis augmentum scripturam destinetis
aliquam picture vestre Sublacensi conformem, interposita verbis vestris
mellifluis quadam affectione sophistica, que me ad cursum per alta celi cum precipiti

p. 25

Phetonte sollicitet aut inflammet, etiam ut casum volantis Ycari velim
pennis debilibus imitari sub illa fiducia pulcerrima et secura, quod sum Iohannes
ex nomine, qui gratia Dei dicitur et per aquilam in astra conscendere
consuetam egregie designatur. Non sic, domine, non sic, cum sacre scripture
dicat auctoritas: altiora te ne quesieris et fortiora te nullatenus perscrupteris
ac etiam cum spiritus ipse visibilis et industria michi suggerat naturalis, quod
iocosi discursus affectio non consurgat in lepore, si quando blandam vel
iocundam faciem videat in leone, nec pennas in volatum mitis columba explicet,
si forte sui avidus in excelso se giret aere accipiter animosus.

4.
IORDANUS

Magistro Iohanni de Capua domini pape notario Iordanus sancte Romane
ecclesie vicecancellarius et notarius salutem etc. Genna, que ianitoris celestis
genuit successorem, eius nunc filia, eum modo patrem cito suscipiet eritque
utrique par gaudium, quia simul similem causam exultacionis habebunt.
Illa letabitur, quia in isto et filium amplectetur et patrem; gaudebit et iste,
quia in ea et matrem et filiam recognoscet. Sicque alterius ad alterum geminabitur
amor in Genna, dum in isto et filii et patris, in ea vero et matris
et filie mutuo ibi exuberabunt affectus, ex quibus nimirum consurget gaudium
cumulus gaudiorum. Si ergo dominum in hiis partibus videre proponitis,
convenientius fore creditur quod inibi suam presentiam adeatis, ut devote visitacionis
obsequio et matrem in filio et in patre filiam honoretis.

5.
IOHANNES

Domino fontis argentei eloquencie rethorice iugiter efusivi devotus I. de
Capua quiete salutis et vite delectabilis incrementa. Terram amenitatis ac
ubertatis insciam et a cunctorum fere laudibus alienam, que nomine patris et

p. 26

filie omnino differentium in decore, cum pater luceat luce clarissima et filia
nimium sit obscura, in vestris fuit depicta litteris quasi deberet effigiem regie
presentare Iunonis, credo minoris esse precii, quam sit gemmati pulcritudo
dictaminis de thesauro fulgidissimo vestri pectoris aurei procedentis. Digne
itaque in mea mente geritur, ut terra ipsa non ideo aplausus et honoris
affluentiam consequatur, quod vestra substinuit de urtica prodire lilium rosarum
multitudine spinosa vallatum. Ad hec oblata michi ex parte vestra gramina
magis apta pulveri quam pastui, si aristis implicitam siccitatem eorum
solercie vestre placeat intueri, que nullus camelus appeteret, licet ipse famelicus,
subiugalis filius forsitan acceptaret, anima mea refugit et ad Ieremie
lamenta lugubris se convertit, maxime cum ipsa tantis sit infixa spinarum
aculeis et sauciata sagittis, quod sibi non solum benignitas hominum, sed mitis
etiam deberet occurrere sevicia tigrium et leonum. Prima siquidem spinarum
ipsarum in mea et meorum suspiriosa paupertate consistit. Secunda in singultuosa
sarcina debitorum. Tertia in eo, quod multis hinc inde ac etiam in
orto concluso, idest in Francia, et fonte signato, idest in Anglia, amplas et
splendidas provisiones sibi ex apostolice dono gracie provenisse gaudentibus,
ego quasi aspersus lepre maculis indignus censeor agregari taliter honoratis,
reservato michi ut vadam metis metere de loliorum sonnifera ubertate, vel, si
velim, quod sertum de pallidis floribus aut pastum habeam de Ponticis ac
molestis ysofago fructibus provincie Treverensis, interiecto tamen illius spacio
temporis, ita quod prius Orientis prodigia forte cis mare videri dabitur,
quam mee tristis indigencie desiderium impleatur. Quarta quod, cum rugas
seniles iam produxerim in sancte matris obsequiis et paterne domus exilium
pre oculis habeam cum rivis frequentium lacrimarum, talis circa me affectio
pietatis effunditur sicut de publicano vel ethnico ageretur, tanto propter hoc
squalida et exausta mea facie perfusa rubore, quod aliquando venit in
tedium, si videndus occurram blandis affectibus intimorum. Quinta quia, quando
michi prosperitatis auroram arbitror illuxisse vel pervenisse ad plenitudinem
meridiani luminis, tunc primum eclipsim experior et sedem in tenebris accepisse
contristor. Sexta quia precelsus et prepotens ille, cuius omnia quasi divino
subsunt imperio et cedunt arbitrio glorioso, restrictam clemenciam ac remissam
munificenciam habere dignoscitur, ut meam indigenciam in micis congruis
consoletur. Dico congruis, ut micarum optimi panis fiat exclusio, que columbe
non competunt et turturi non debentur. De reliquis assumo silentium,
quamvis in illis sint michi continua suplicia punctionum et in eo potissime,
quod duo exules parvuli utriusque parentis presidio dulcissimo et salubri regimine

p. 27

destituti a me dependent filo tenuissimo et utinam votiva consolacione
premissa, quandocumque omnium conditori placuerit, feliciter succidendo. Ecce,
vir angelice et mitis naturaliter ac benigne, qui etiam remotis ac proximis
affectum affabilem et utilem liberaliter exhibetis quique perspicaci virtute precellentis
ingenii mei formam cordis inspicitis tot iaculis vulnerati, solerter
attendite et videte clementer, si aliquis dolor assimilis mei sit immensitati
doloris, qui sub tantorum decursu temporum et angustioso cumulo laudabilium
meritorum nichil aliud assecutus inspicior, nisi quod nimia sum attenuatus
macie debilisque corde, indigencia pressus, mente fluctuans et in anima
vix respirans. Nullo de hiis, quos michi linea consanguinitatis vel affectio
familiaritatis astringit, per meum assecuto subsidium, unde delectabilis
vite suscipiat incrementum, sicut et quidam alii, in quorum diviciis superfluis
et indignis excessum paciencie supernus arbiter, si dici liceat, habere dignoscitur,
ita quod ipsorum aliquis sine scala virtutum seu gradibus meritorum
plus in bonis obtinere conspicitur, quam vir laborum et dolorum
cum omnibus de sua humili ac devota progenie cernatur non sine quodam
pio gemitu et amministracione digna quam plurimum possidere. Quid plura?
Multifarie multisque modis votum mei cordis exposui vestre suavissime pietati.
Vos itaque illud tali, si placet, aspergatis oleo et foveatis unguento, de quo
sibi remedium, vobis autem cum famose laudis preconiis perveniat premium
perpetue claritatis. Fine autem dato presentibus supervenit R. de Baro interna
michi sinceritate dilectus, cuius audito consilio et vestro beneplacito intellecto,
duxi presentibus propter noctis instanciam veloci spiritu annectendum
quod, studio deliberacionis omisso et posita in abditis propria voluntate,
anxie neccessitatis mee causam in sinu caritatis vestre constituo, humili suplicacione
deposcens, ut in tutiori et blandiori portu, quem videretis, naufragi
Iohannis angustie consulatis. Reliqua, si placet, ex ore redeuntis accipite, qui
tam perfecte se vestris conformat moribus et exemplis, quod ipse in meorum
effusione gemituum ac expressione votorum in triplo magis vacavit visui,
quam auditui vel sermoni, tanta exinde michi leticia succedente, sicut quando
manu commoti cordis ultrice promptissima everto humilium capillorum ordinem
vel pilos innoxios disgrego ciliorum, ut miris vestrorum dictaminum speculis
aliqua reddar idemptitate conformis.

p. 28

6.
IORDANUS

Magistro Iohanni de Capua domini pape notario Iordanus de Terracina
dictus vicecancellarius cor et corpus. Ad natale solum iocundus superioris accessus
michi subdito festinus accessit non indigne speranti, quod, post infesta
occupationum et laborum tedia, festa grata succederent solitudinis et quietis.
Sed hec spes mea, que fuerat larga promissi, multum postea extitit parca
facti mendacemque ac fallacem ipsam eventus subsequens manifestat. Nam
cum negociosa me valde fatigasset Anagnia, michi tam lasso saxea Sublaci
duricia compassionis viscera non laxavit, sed penes se talem pene me retinet,
qualem sibi Anagnia ipse tediosa commisit. Quoniam affectum ibi sollicitudinis
honerose fastidio apud se levis ocii dulcedine non reformat; et laboriosi
officii sarcina conquassatum oportune recreacionis suffragio non instaurat, sed
comprimit potius et affligit gravium inculcacione curarum et penalium exercicio
studiorum, meis non parcens benigne humeris grandium supportacione
honerum iam confractis neque mee imbecillitatis infirma moderata ponderum
imposicione comportans. Verumtamen de inhumanitate ac impietate huiusmodi
nec arguo nec inculpo Sublacum, cui sic in cunctis mundanis commodis
mellifluum os altissimi benedixit eiusque largiflua dextera de bonorum
omnium ubertate providit, quod in habundancia necessariorum ad subsidium
et oblectamentum humane vite cetera loca precellens sufficiencior et congruencior
illis ad anime corporisque profectum et solacium invenitur. Sed de molesta
et dira curia possum iuste formare querelam, que de antiqua licet reproba,
consuetudine taliter erga suos officiales et familiares induruit, quod ipsius
versus illos inviolabilis difficultatis seris intrinsecus obfirmata clemencia, crebris
eos aggravare preceptis et continuis torquere serviciis non desistit, donec et
vires et sanguinem et medullas exhauserit eorumdem. Quocumque igitur me
curia secum trahit, mox labor emulus et insequitur et persequitur et non
obsequitur nec prosequitur, mee ubilibet pacis impaciens et perturbator assiduus
mei status. Unde nulla michi sine angustia venit dies nec ulla quietis
integre nox succedit, sed nec hora immo nec horula etiam ad requiem indulgetur.
Cibusque potusque michi propter tantam mentis inquietudinem amarescit.
Inter tot tamen et tam acres animi punctiones, destinatas michi nuper
preciosas tuorum dictaminum margaritas ad confutacionem spiritus cruciati
meis aspectibus frequentissime antepono, in quibus utique michi attente avideque

p. 29

legenti maxima luminosi poli exprimitur pulcritudo. In illis enim quasi
fulgor solis elimate prelucent sentencie, in illis ut lune candor serena nitent
eloquia. Ibi elegantia verba tamquam sidera clara micant. Ibi composita sermonum
series et velut ordinata planetarum disposicio dat decorem. Sicque in
tuis politis oraculis michi missis nimirum quoddam michi celum pretenditur
flammantium stellarum lampadibus illustratum. Sed et amenum nimis
comperio in illis pomerium electis plantariis consitum et floribus et fructibus
insignitum, ubi totum, quod cerno, delectat; redolet quidquid odoro; dulcescit
omne quod gusto; lenit omne quod tango et quod audio totum placet.
Precor tamen, karissime, ut, si tuo accedit beneplacito me per litteras
alloqui, tuum in hoc votum et motum cum modo amodo exequaris, tuam
facundam eloquenciam et eloquentem facundiam circa stili altitudinem moderando
nec sublimitate dictaminis supra verticem montium rapiaris, ut qui
virtute pusillus ad montana te imitari non valeo, confabulari socialiter in planicie
tecum possim. Nam etsi tui preminencia ingenii vere sis aquila semperque
illud appetat sua subtilitate suprema, cum tamen michi et rudi et
ebeti scribere te contigerit, noli eius libito et agilitati favere nec suo attollaris
beneplacito ad excelsa, sed restringe promptas ipsius pennas et alas volatus contrahe
citumque arce volatum et, si digneris omnino ima, per media
saltem vola. Nequit enim profecto huiusmodi subtilia et ardua comprehendere
debilis meorum acies oculorum. Non ergo, si placet, amice, tuis dictis
sublimibus et stupendis obtundas amplius sensus meos. Nam sicut pulcre in
tuis premissis oraculis depinxisti, rotante accipitre desuper, inferiores avicule
contremiscunt nec audent ad volatum gelatas pavore pennulas explicare.

7.
IOHANNES

Viro candoris eburnei et splendoris etiam iacintini humilis ille notarius,
qui dicitur yronice precellenti facundia speciosus, videndi desiderium et sincere
devocionis affectum. Pruritum barbe pruritui mei capitis in vestro secundo
sydereo dictamine adiecistis meumque tenuem spiritum plenam sincopis docuistis

p. 30

habere noticiam, dum voluit nec potuit per quemcumque virtutis animate
radium intueri eloquencie vestre rutilantis abyssum. Ne igitur tante virtutis
solem prefulgidum gestiendo speculari limpidius post incursum caliginis priver
interne speculo visionis, ecce prudenter omisso cupite vobis responsionis studio
mei cordis parvi et tremuli depressivo, promptus sum publicis et altis
anunciare preconiis, quod vestre thesauro facundie omnes rethorici accesserunt
delicie paradysi, lite tamen assumpta de laudibus regalis Anagnie ac de
contemptu Sublaci sterilis, solas aquarum divicias possidentis, in suo duratura
robore, quousque quicquid attonitus in vestrarum sintillantium litterarum
lectione sollicita multisque gaudiis, sed pluribus suspiriis intermixta,
vigoris et virtutis perdidi, michi plenissime in persone vestre amantissima visione
ac in dulcissimis et preciosis eius eloquiis utinam infra beate Virginis
proxima solempnia restauretis. Ceterum quia via Genne quibusdam gemmis
conspersa dicitur, pro quibus a multis in eius transitu profundissime
suspiratur, vos sub beati patris ductu felici ad ipsius diem festum ascendite,
me relicto gaudiis, que provenire possunt homini iocundas vigilias et sompnos
delectabiles non habenti.

8.
IOHANNES

Domino Iordano Iohannes assidue laudis obsequium, si tamen aromatum
cesset oblatio fortibus utilis et debilibus non salubris. Me olim simplicem
et minus providum, nunc devium arbitror seu delirum, quod causam vobis
obtuli vel dedi materiam in celum tercium ascendendi, ut per vestras picturas
mirabiles illius decorem clarissimum et omni delectatione preditum exprimentes
me redderitis implicitum stupore capitis et caligine oculorum. Ineffabilis igitur
virtus altissimi, qui limum carne vestitum sue dignanter ymagini fecit assimilem,
me pice vel psitaco constituat uniformem, quando pro aliqua vestra
sintillante littera seu rutilante scriptura vel mellis stillante dulcedinem aut
balsami spirante fragrantiam cunctis amabilem et suavem, illud dictandi studium
mei debilis et anxii spiritus consumptivum aggrediar, de quo vobis et

p. 31

aliis risibilis proveniat affluencia voluptatis. Ad hec transmissa vobis nuper mee
simplicitatis oracula in veloci ne dicam precipiti sumpserunt affectione principium
et nimis labilem habuere processum. Suntque prius avolare permissa
de manibus et vestrum subire iudicium non solum balbis et rudibus, sed personis
etiam sciencia precellenti et facundia preeminenti conspicuis metuendum,
quam interiectis lituris debitis et lime diligencia polientis decus digne venustatis
acquirerent aut placide delicatis aspectibus claritatis radium obtinerent.
Placeat igitur virtuti mirifice vestri sublimis ingenii, quod beatis spiritibus
in limpida speculacione celestium iam didicit adequari, premissa oracula sine
cultu egregio pretermissa, supplendo pusilli vices artificis, in talem graciam
illustracionis assumere, quod fimbrie vestimenti vestri purpurei digna contactu
valeant extimari. Nec dici possit ab aliquo circa conceptum dictaminis, splendorem
aureum et nitorem argenteum non habentis, nimis rigido et severo, quod
littere vestre sidereis radianti fulgoribus et amicte floribus paradysi ac universis
perfuse deliciis, quibus superne thesaurus affluit regionis, non debuit pervenisse
responsio fulgidi coloris inscia et saporis ignara gratissimi ac delectantis
odoris indiga et a cunctis eloquencie preclare titulis aliena.

9.
IORDANUS

Capuano Campanus de Gehenna calentis Anagnie ad Gennam gelidam
pertransire. Quid est, care magister, quod in mei commendacione dictaminis
labia vestra preconia tam grandia personant et tot et tantis vestrum laudibus
os repletur, cum et iterate vestre michi pagine, quas manus argentea calamo
aureo celesti rore perfuso angelica lingua dictante conscripsit, non nisi meorum
dictorum excellenciam canere videantur? Quid est, bone magister, quod mea
cruda eloquia sunt tam dulcia vestris faucibus delicatis et meam rudem balbuciem
edocta mens vestra reputat eloquenciam eruditam? Sane scio quod hoc
facit integer amor vester, qui et verborum amici benivolus est interpres et
suorum gestorum favorabilis arbitrator. Alias autem quanto maioribus commendacionibus

p. 32

me in hoc studeretis attollere, tanto potioribus ignominiis mea
facies confusa decideret et quo meam in hiis laudem celebriori niteremini promere
cantico, eo certe probrosius meum vituperium cantaretis, quia laus que
circa vilia et indigna confingitur, profecto non est commendacio, sed derisus;
nec est apreciacio, sed despectus. Non enim approbat laus talis, sed reprobat;
nec aliquid proculdubio adicit, immo demit. Non utique confert, sed
aufert; non effert, sed defert; non erigit, sed deicit; non proficit, sed oficit;
non honorat, sed potius dehonorat. Verum quantumcumque mea dictamina
commendetis et ob id scripseritis politas epistulas et delectabiles composueritis
cantilenas, numquam tamen ex hoc rei veritas immutatur, quin ipsa
sint semper deformia et inepta, sicut a suo prodiere opifice imperito. Hebes
namque ingenio, balbus lingua et eruginosus in stilo, quomodo unquam
possem nisi prorsus incultos et incongruos proferre ac formare sermones? Sed
et quantumcumque videamini deprimere dona vestra eorumque magnitudinem
quadam ingenua ne dicam ingeniosa humilitate minuere parvificando ipsa
meorumque indecenciam illorum preferendo decori, nichilominus tamen inclita
sunt et alta nec per hoc eorum supprimitur speciositas, quin spectabili
fulgeant claritate, quia non potest fax accensa suam flammam abscondere nec
ardens lucerna negare astantibus lumen suum nec sidus fulgidum proprios
radios detinere. Unde omnino expedit scriptis meis, ut numquam vestris aproximem
nec ullo modo in eorum presencia recitentur, quia nedum mea non
polita, sed quecumque alia etiam valde venusta suam perderent pulcritudinem
iuxta vestra. Quid plura? Vestra pollent, mea pallent; proferunt vestra splendorem
vividum sicut stelle, mea remissum igniculum ut scintille; vestra
quasi magistralia dogmata in cathedra president, mea sicut rudimenta discipuli
subsident in scabello. Ceterum si sepe non scribo, vestra sinceritas non
miretur, quia curis curie requie carentis implicitus eiusque variis negociis
assidue occupatus, reddor ad alia totaliter impeditus. Et si quando forte
me rapio ut vel ad horam vacare possim brevis litterule factioni, mox curialis
sollicitudo, sed in hoc valde incurialis, me revocat manumque a carta et calamo
eripit et inchoata verba in labiis interrumpit. Actum in generosa Genna,
gemma Campanie speciosa.

p. 33

10.
IOHANNES

Regi eloquentium et principi rethorice professorum domino Iordano I. de
Capua gemmis illis affluere, quas beata Genne geliditas sibi iubilat provenisse.
Letus legi Benedicti litteram, sed stupore plenus vestram vidi paginam
speciosam ascendentem desuper rivos cunctorum dictaminum seu carminum
electorum, cuius inextimabilis fulgor erat nivis et sicut opus aureum de
thesauro sapiencie divine profusum. Illustrabant eam celi sydera et flores
celestis viridarii decorabant. Ad hoc siquidem opus venustissimum presentibus
et posteris multipliciter admirandum, in cuius lectione nunc mulcebri,
nunc penali pulsatiles vene timporum ac etiam brachiorum michi quasi febriliter
cithariçant, si ego debilis ac de novo balbuciens et elinguis vigilias
anxie responsionis assumam, antiqui potestas opificis quamplures personas
egregias et sublimes in novas rerum effigies permutantis, prout iocunda seculis
docet insignium tradicio poetarum, me conformet figure psitaci, sicut in
alia mea littera sine picture solempniis rerum expressiva similium predistinxi.
Scripta in monte nobili, licet ad presens non accommodo ubertati,
ubi pro riso triticum et panis pro çucharo ac vinum etiam pro sirupo et
aqua pro roseo liquore venditur oleumque balsami precio multis inde gementibus
adequatur, inter quos vos Gennenses domini quasi pascalibus ascripti
solaciis per dies singulos festinatis.

11.
IORDANUS

Magistro I. de Capua < Iordanus > domini pape notarius vicecancellarius
etc. Eundi ad urbem vobis hoc tempore licencia denegatur. In monte itaque
arrido superioris expectate regressum, qui cito Anagniam famelicam presencie

p. 34

sue copia saciabit. Sustinete modicum, quia ecce veniet et non tardabit et
neccessitati Anagnie multiplici dignanter subveniet in habundancia graciarum.
Sufferte paululum, quia curia statim ad statum reformabitur solitum sollicitudinis
et laboris. In proximo notarii tuba, que aliquandiu siluit, intonabit scribeque
calamus exercitabitur, qui ocio iam torpebat, et cancellarie lima intermissum
aliquanto tempore studium politure resumet, inconveniencie cuiusque
rubiginem de litteris auferendo, ac audiencia suspensas vacacione aures plene
restituet ad auditum et bulle malleus suam a crebra ipsius aliquantulum percussione
subductam consuetis ictibus reverberabit incudem.

12.
IOHANNES

Vicecancellario I. de Capua notarius. Pridem vobis in eloquencia regalem
ascripsi titulum et in rethorica solempnem attribui principatum. Nunc autem
vestre preclare facundie imperialis corone decus et sceptri decorem adicio in
utroque, sed hec vestrorum excellentium racione dictaminum aut assimilium
figuris celestibus picturarum rosei quidem obtentu liquoris, cuius palidam
mei vultus maciem frequenti aspersione perfunditis, multamque vobis ascribo
tirannidem vel exilem clemenciam seu tenuissimam pietatem, quia, cum flammarum
globos tenere cordis mei casule dudum includi senseritis, nec unicam
sibi desiderabilis aque stillam, ut de transmissi michi privilegii munere taceatur,
in refrigerium contulistis. Equanimiter et gaudenter spinarum huiusmodi,
que speciosa florum multitudine sunt insignes, substineo punctionem, maxime
cum cantilena mirabilis, quam vestris melodiis angelicis adiecistis, dubia corda
humilium ac etiam mentes ambiguas inclitorum in solacium illius credulitatis
assumat, quod desideratus cunctis gentibus cito nobis adveniet, cuius apercio
manuum excludet aculeos omnium egestatum et in torrentes aureos convertet
silices Anagninos cuiusque mandatis autenticis seu iussionibus reverendis ociosa
olim notariorum cithara per usum sonore dulcedinis multis affluenciam producet
leticie nuptialis, scriptorumque penne siccissime, quarum paucissimis
remedium attulit aque virtus argentea Sublacensis, humiditatis votive beneficium
assequentur, et cancellarie censura provida, que infra spacium temporis
ad limaris officii execucionem ternariam congruentis procellosi tumultus

p. 35

angustiam effugisse perspicitur, ad exercicium blandi et severi quandoque
iudicii resumetur quam plurimis litteris infra rigide censure cancellos taliter
concludendis, quod vel premissis in celum vocibus de partu felici sibi gaudium
vel de aborsu miserabili fluxus proveniet lacrimarum. Audiencia consequenter
auribus audire prohibitis indulgente graciam auditorie libertatis
et bulla, que tunsionum assiduitate caruit ac expressive compressionis frequentiam
non admisit, strepitum resumet continuum et fructuose paciencie
famulatum. Huius etenim bulle malleum libenter inspicerem vestri sudoris
distillacione perfusum et ob hanc causam, mi magister eximie ac domine reverende,
quod in thesauris vestris quidam creditur haberi anulus ab intercluso
spiritu tantam potenciam assecutus, quod cuncta vobis accommoda cum
facili delectacione promitis et me voce gracillimum ac in facultate consimili
visibiliter defectivum absque veli et remi presidio frementis pelagi commisisse
periculis quasi triumphalis in certamine asumpto vexillifer crudeliter exultatis.

13.
IORDANUS

Magistro Iohanni de Capua notario Iordanus vicecancellarius etc. Sicut
plene nostis, magister egregie, tunc vere lex amoris impletur et integre debitum
persolvitur caritatis, cum amici, quos inviolabilis nexus individue dilectionis
astringit, pari fide servantes amicicie fidum fedus, satagunt alternatim suos
alternos affectus in alternum commodum gratis affectibus copulare, ut quodam
inundantis sinceritatis irriguo ad bonum alterius afluens alter totus et scire
et posse suum pro eius emolumento letanter tribuat et exponat nec magnitudine
agendorum exterritur nec alicuius dificultatis obice retardatur. Quia vix
est aliquid, quantumvis arduum, quod non aggrediatur cum audacia vis amoris.
Si ergo pro utilitate socii solicite vigilo et studiose laboro efundens in hoc
quicquid poscitis et sciencie continet mee vasculum parvitatis, nulla profecto
subest contra me causa murmuris vel querele, quia, cum nemini sit ultra permissum
quam sue paciantur limites facultatis, inconvenienter illud ab amico

p. 36

requiritur, ad quod virtus eius propria non attingit. Et utinam possem alicuius
aque medicinalis aspersione vestri cordis incendium mitigare aut aliquo
aure recentis flatu angustie vestre refrigerare fornacem! Ad hec, amice, puto
quod illa mea novissima pagina, per quam vobis proximum superioris prenunciavi
regressum citoque officiales curie sua officia resumpturos, etsi avide
recepta fuerit lectaque gaudenter, non tamen decore placuit vel sapore.
Nec mirum, quia, cum a me festina discesserit et insufficienter instructa, meum
non potuit eleganter, prout decuit, referre commissum, sed mox vestra prudencia
curialis sua facundia et melliflua eloquencia facundie defectui in
ea suplere curavit, illa eadem, que in composicione sua ipsa retulerat, luculento
eloquio repetendo. Interdum tamen ipsa simplex et pura compago
verborum non minus quam que depictis oraculis est contexta, complacet
et delectat. Quia nonnumquam decorem nativum superpositi tinctura coloris
ofuscat potius quam adornet, redditurque vera figure species ex adulterine
adiunctione deformis. Quoniam color sophisticus non est equiparabilis naturali
nec illi admixtus coadiuvat ipsius pulcritudinem, sed fermentat. Licet igitur
eadem pagina comptis non venerit preparata sermonibus aut coloratis fucata
verbis vel circumlocutionum farcimine saginata, quia tamen se in comuni
et humili habitu non linita vel culta facie presentavit, non minus salutacionis
honorificenciam meruit et receptionis benigne favorem. Denique rectum cancellarie
iudicium nec importuna instancia nec clamoribus querulis nec blandis
suasionibus nec verbis minacibus a sua declinat rectitudine vel mutatur, sed
semper firmum et incorruptibile perseverat, sollertissimum quidem in examine
ac discretissimum in censura, securo animo approbans approbanda et dampnanda
condempnans, amplectens equa et iniqua confutans, expediens iusta et
iniusta cancellans, illis precipue cancellacionibus huiusmodi causam prebentibus,
quibus specialiter ex sui debito incumbit officii attente in negociis
vigilare ac simplices et ydoneas fabricare litteras super eis. Nam hii sepissime
tales in amplum ipsius cancellarie uterum tales litteras inferunt, quas potius
perire convenit per laniacionis aborsum, quam prodire per partum expedicionis
in lucem.

p. 37

14.
IOHANNES

Domino vicecancellario < Iordano > I. de Capua etc. Pro fatuo seu
deliro digne depingitur, qui dispendiis ingeri vel angustiis affici gratulatur
aut catena vel compede se de facili tunc substinet alligari, quando liberum
ipsius arbitrium fulciri potest floribus gaudiorum. Sane ut de fulgentibus
litterarum vestrarum speculis iterata michi non proveniat pena caliginis vel stuporis,
sic vobis de honore consului et michi de salute providi, quod illa in vase
multe pulcritudinis et odoris sub magna decencia conserventur meo tamdiu
et alterius subducenda visui, quousque Veronicam cunctis Christi fidelibus
venerandam nobis presentibus iuxta morem solempniter contigerit adorari. Nec
mirum, quia specula similia, que olim meis oculis ad supplicium illucescere
voluistis, michi et copiam produxere gemituum et diffusam materiam lamentorum.
Hoc autem mee prostrate humilitatis propositum vestra victoriosa
sublimitas sciat nullatenus immutandum, nisi forte titulo dominii vel delicate
custodie usque ad vestrum beneplacitum durature et illum michi velitis
adesse anulum, cuius virtute in vestris preciosis eloquiis quasi omnes mundi
delicias nulla dificultate media presentetis, me pre nimio similibus insigniis
rutilandi conamine spasmi periculum incurrente ac vobis per consequens
et glorie vestre consortibus ad leticiam propter hoc ita dispositis, quasi Spiritum
Sanctum in columbe specie vestris speciosis insedisse capitibus vidissetis.

15.
IORDANUS

Magistro I. de Capua vicecancellarius etc. Cum sis fons eloquencie, facundie
decus, splendor rethorice tuumque sublime amenumque dictamen
omnem dulcedinem cantus et quamlibet suavitatem superet melodie, quia super
mel et favum sunt dulcia verba tua, quia numquam suspicio vel formido

p. 38

tuum potuit animum detinere aut tuas alligare manus seu digitorum tuorum
articulos innodare, ut transmissam a me tibi paginam minime aperires, sed
integram eam, donec redeam, conservares virginitatis sue non contingendo
sigillum et secretorum meorum archana, que tamquam fida portat nuncia, non
videndo. Nonne etiam tua comunis locucio est delectabilis cantilena? Nonne
proverbium est amenum quilibet sermo tuus? Certe quando etiam familiariter
loqueris, pulcre dictas. Suntque tua improvisa eloquia dictamina elimata, quia
precellunt revera omne armoniacum tua labia instrumentum. Non ergo differas
eandem reserare paginam et interclusa ibi meorum affectuum aromata odorare.
Cum enim in hoc specialiter divina te privilegiaverit gracia, quod quicquid
intendis dicere, potes in alto et egregio stilo cum facilitate proferre, statim, si
volueris, absque meditacionis angustia poteris ydoneam mittere responsalem.

16.
IOHANNES

Terracinensi speculo domino Iordano preclaro vicecancellario et notario,
reverendo inclitaque Campanie comiti seu rectori Maritime precellenti I. de
Capua pauper et mendicus, lustris sex qui iam peractis de rutilanti numero
tam felicium titulorum nichil est aliud assecutus, quam venustam pampinis
et onustam siliquis notariam, studiosi preconis obsequium in iubilanda cum
çimbalis suorum gloria meritorum. In gemmis prefulgidis dictaminum electorum
et in facundie deliciis dulcioribus favo mellis ac in thesauris eloquencie
non solum avium, sed etiam syrenum mira vocum modulatione placentium
allective virtutis vestre potencia super mundi rethores et rectores esse dicitur
exaltata et astrologis facta dignior in formandis eloquiis seu pingendis epistulis
solis et lune ac syderum radiosa pulcritudine decoratis. Hec enim singularis
excellencia in mee parvule laudis occasum per orbis latitudinem iam diffusa
et grata singulis ac delectabilis universis nondum supra celos provehi nec
divini splendoris speculantibus claritatem equalis adhuc per illum modum meruit
extimari, quod vestri sublimitas intellectus distincte percipiat seu libere
comprehendat, quid sit in excelsis Dominus et quid eterni fulgoris abyssus.
Sane maiestatem altissimi non licet filiis hominum perscruptari nec invisibilibus
agnoscendis, quamquam devotissime contemplandis, aplicare animum patenter
in multis circa visibilia defectivum. Vestre itaque mentis altitudo provida

p. 39

et semper in arduis racionis meriti consiliis assueta sit contenta simpliciter
credere ac humiliter profiteri, quod inferiorem superior abyssus invocat et immensitas
superni luminis ac profunde caliginis magnitudo, pervia tantum
divinis oculis, congrue dicitur abyssalis, solempnium quamplurium serie scripturarum
id multipliciter ac lucide comprobante, prout de illarum visione vigili
et discussione solerti grande vobis productura gaudium elicere poterit vestra
siderea claritas oculorum.

17.
IOHANNES

Viro clari nominis lucida multorum nomina per lucis excellenciam nubilantis
domino Iordano Iohannes gaudium et salutem, si tamen personis eximiis
deceat provenire solacia de flagellis. Vestre nature regie seu consuetudini
gloriose simplices habere derisui et incautos ad cautem allidere delectanti, honor
et actio graciarum, quod, dum vestris aureis eloquiis mee cuprum assimilare
gestio ruditatis, profundis suspiriis et vigiliis consumptivis afficior braviumque
non moralis sed mortalis ethice vobis vigentibus et ridentibus adipiscor, admiracioni
deditus et stupori commissus de qua prodierit contemplacionis altitudine
vel intelligencie maiestate, quod me alias corde anxium et cogitacionum assidua
fluctuacione divulsum mansuetudo vestra mirabilis, vix minor in aliquo feritate
leonis primo in excelso nubium et postmodum in profundo posuit abyssorum,
quarum alteri aquas profundissimas et obscuras in dotes perpetuas obtinenti,
dum Iohannis ptisicam habitudinem et pallidam corporis siccitatem ex infesta
et infausta sibi vestrorum virtute dictaminum assecuti squalida senectus,
vestris rethoricis impulsa flatibus vehementer immergitur, floride iuventutis
vestre roborata de ipsius fatua consumptione soliditas, relique luminose deliciis
feliciter aplicatur, paranimphis vestris et aliis predilectis cum buccine clangore
strepentibus, quod Arturus ille de Capua, cuius inane iudicium sibi
mundum vendicat universum, laudandus occurreret de circumspectione provida
et providencia circumspecta; si domino Iordano precelso et preclaro in
dictaminum decore principi circa litterarum solempnia cessisset cum silencio
reverenti, responsionis inconsulte audacia relegata penitus vel sepulta, maxime

p. 40

cum sit illustris et illustrate mentis iudicium pavere sub nutibus inclitorum
ac humiliter ipsorum altis deferre sentenciis et silere prudenter in eorum sermonibus
exquisitis. Accedit etiam in favorem huiusmodi personarum uni
aplaudentium et insultantium alteri per derisum, quod non est tutum turturi
suum volatum trepidum in fulmine volantis herodii experiri. Nec debet
unquam censeri licitum seu consultum, quod aliqui pusillanimes aut pusilli
se inferant in prelium tremende potencie bellatorum; vel quod nanus aliquis,
cum sit expers roboris et vigoris ac cunctis causa ridiculi, gigantis umbram
suum vibrantis gladium audeat intueri, nisi forte de sua confisus arundine
vel de iuncorum spiculis in sua faretra studiose conclusis vehementer seu
dementer illum aggredi et post obtentam de ipso triumphi gloriam velit pro
celebri sui memoria relinquenda seculis in regem dignissime coronari.

18.
IOHANNES

Caro, cariori, carissimo domino Iordano Iohannes longe vite spacium et
divine gracie incrementum. Causa subest nulli cognita, sed forte vobis, cum
locus affuerit, agnoscenda, quod de illa nova sanctitate crucior, quam Sublaci
per merita et exempla nigre religionis seu religiose nigredinis vos et quidam
alii candore mentis et habitus insigniti sub illius affectionis providencia concepistis,
quod et celestis amor glorie in cordibus vestris semper accenditur et
prosperitatis terrene dilectio in suo robore pura fide ac vigili diligencia conservatur,
prout illius, quam meus utinam effugisset intuitus, vestre prime
Sublacensis littere continet paradysus, in quo de florum et fructuum ac herbarum
et fontium amenissima voluptate sic agitur, quod, dum studium similium
picturarum aggredior, mei debilitas spiritus cum frendore dentium ad
discrasiam alteratur, succedente stillicidio sudoris frigidi, ut desit omnino
fiducia florem aliquem producendi; premissa paradysi littera eiusque similibus
sub ea laude positis et generali tripudio constitutis, quod ego de mirice floribus
cunctorum occurro visui coronatus pro meis utique incultis litteris vestro fulguranti
iudicio presentatis, quarum informis simplicitas et simplex informitas
nec vestitu deaurato tegitur nec gemmarum varietate splendida insignitur.

p. 41

19.
< IORDANUS >

Viro clarissimo magistro Iohanni de Capua Martinianus ille magnus sui
nominis preco salutem. O altitudo diviciarum eloquencie ac facundie magistri
Iohannis de Capua, quam incomprehensibilia sunt eloquiorum eius magnalia
et investigabiles ingenii sui vie! O affluencia deliciarum sermonum eius et
supereminencia magnitudinis intellectus ipsius! Profunda quidem rutilo mentis
radio transilit et cum subtilitate perspicua excelsa polorum attingit, clara investigacione
terre inferiora disquirens et superiora celi dilucida indagacione perlustrans,
occulta plurimum illa et abscondita minus ista interne speculacionis
oculo supra facultatem humane intelligencie contemplando. Miror terre plasma,
terre accolam, terre civem sic fieri exterum terre posse, sic posse impositos
terminos, quibus ultraterrena distinguitur, preterire; stupeo racionabilem Iohannis
spiritum sensuum presidem, carnis obsidem sedulumque corporis inquilinum,
sic incorporeum effici sicque carnis, carnei vel carnis carcere limitatum,
exire districtum. Nam quasi non carne pressus, non membris innisus,
non sensibus obsessus, non corpore possessus, non angustie vite confessus,
scandit ad alta, decurrit ad yma, circumvolat media, propinqua pertractat, remota
rimatur. Et tamquam non contraxerit aliquam ex tecto subiecto caliginem
nec ullum incurrerit ex coniuncta mole torporem quasi ex carnis consorcio
non caligat, sed limpido celerique intuitu, velut non tardatus ex socia
nec ex coniuge prepeditus neque implicitus ex collega, difficilia et ardua et
quantumlibet altitudine profunditatis absconsa concernit. Nunc igitur infera
prospicit, nunc suscipit supera, raciocinatur nempe subtiliter de utrisque,
utrorumque profunda inspectione, comprehendit tamquam in lucem gentium
celo dimissus ab alto, ut humanis ingenis per latitudinem terre versantibus
obscuras difficultatum abyssos in sublimibus et profundis, ad que virtus intellectiva
vix pervenit, serena disercione declaret. Nam et pre cunctis ipse noticiam
obtinet abyssorum, sicut qui pre terrenis ad investigandam et agnoscendam
naturam et proprietatem earum studium attencionis impendit. Verumptamen
quo de abysso plus fatur, eo plus mergitur in abyssum, quare

p. 42

quanto de illa certius gestit loqui, tanto amplius quo ad eam labitur in incertum.
Nam quo magis intencionem suam ad illius notificacionem explicare
laborat, eo difficilioris implicitatis cura hoc involvitur laberintho. O suavis
amenitas et amena suavitas verborum Iohannis de Capua! O mulcebris
cythara et delectabilis syphonia labiorum ipsius! Favus quippe distillans stellaque
sintillans tuum predulce ac preclarum eloquium, cui nimirum inclinantur
sydera, mella cedunt. Dic michi, queso, ubi latet hec eloquium ac latex,
qui sic late in tuum influit pectus latum? Dic ubi seratur, ubi servatur hic
fecundus facundie thesaurus de quo hauris tam aurea? Dic michi, precor,
ubi mens tua degit, ubi legit, ubi capit hec que sapit, tam laudanda, tam
miranda? Dic michi quas colis scolas, qua arte me in matre sic artas
dictaminis, quibus scalis sic sursum salis, quibusve alis spiritus, quem alis, de
solo ultra solem quasi dimisso carnis sole fertur solus. Tue siquidem transmisse
michi dudum epistule astris effluxere lucidius, sic tamen suum mitigavere
fulgorem, quod ipsum in reverberatis poteram oculis intueri; sed que fuerunt
nuper sub trinitatis numero radiantis ab eloquencie tue sole dilapse
tanto splendore corruscant, quod sue vehemencia claritatis succumbente aspectu
ferre non valeo. Et nisi meum in illas intentum intuitum sepius interrumperet
crebra repercussio palpebrarum, violencie utique vise lucis extingueret in me
proculdubio lumen visus. Nam ternarius iste tam lucidus, quamvis ab homine
traditus, traditus est profecto summe operario trinitatis, utpote clemens gracie
celestis infusio benigna, superni roris effusio, pie bonitatis divine perfusio, mira
quoque sublimium scripturarum profusio et vehemens gloriancium confusio
dictatorum. Tu igitur leo facundia, eloquencia gigas, herodius promptitudine
ac stili altitudine aquila cunctorum rethoricorum ora vincis, evincis studia,
gesta obnubilas, famam suffocas, interimis titulum, aufers laudes. Unde
illum inclitum et illustrem, autenticum famosumque doctorem in scripturis sacris
magnifice divulgatum, videlicet Iohannem Os Aureum, iam non mortuum, sed
pocius in te vivum evidenter attendo; et forte plus quam ille Iohannes Os Aureum
hic Iohannes. Sane libet sermonem resumere de abysso, ne forsitan longa
digressio te ab illius sedula consideracione divellat. Liquet namque dilucide
quod a lumine vel a substancia lucida cum corpore luminoso splendor seu fulgor
emanat, splendorisque diffusio fugat caliginem et ingerit claritatem panditque
abdita et de incognitis prebet noticiam ac certificat de incertis. Abyssus vero
funditatis immensitatem innuit remque pretendit omnino inscrutabilem et ignotam,

p. 43

unde splendori non convenit vel fulgori. Quam ob rem incongrue dicitur,
utriusque, ut convenit, proprietate servata, fulgoris abyssus valdeque inconvenienter
eloquencie rutilantis abyssus, quia res, que claret suoque se monstrat
radio et lumine proprio innotescit, latenti prorsus dissimilis est abysso, propter
quod etiam nimis improprie abyssus dicitur luminosa. Nam licet forsitan absque
iudicio dici possit abyssus luminis, si de tali agatur, cuius essencia sit immensa
et magnitudo pariter infinita, non tamen sic proprie dicitur lumen abyssi.
Quia vero in hiis aperte favere tibi asseris quam multa sollempnium oracula
scripturarum, vellem libenter unum saltem ex illis internam noticiam suo documento
deduci, sed tot fortassis occurrit, quod ipsa te copia inopem in hoc
reddit et multitudinis efficacia defectivum. Porro, karissime, non est datum
cuilibet posse ista capere vel amplecti. Nam visus noctue ad inspectionem divini
luminis non est aptus, nec cuiusque intelligencia huiusmodi sublimia, quamquam
veritatis luce notissima, comprehendit, licet intellectus perspicui altitudo
et invisibilia et exempta penitus a perceptione sensuum conspiciat et agnoscat.
Pro quibus utique sane intelligendis non est conveniens studium apponere
oportunum, quamvis prima prefati ternarii pagina multum secure proclamet
non licere filiis hominum applicare animum invisibilibus agnoscendis, immemor
forte preclare doctrine venerandi magistri gentium firmiter asserentis, quod
invisibilia Dei a creatura mundi per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur.
Sufficiat itaque tibi tantum de abysso tractasse, nec a modo circa eam intentas
multiplices cogitatus, ne forte per ingentem huiusmodi meditacionis et attencionis
instanciam veraciter abeas in abyssum. Responsum cartis mea dat
tribus unica vestris.

20.
IOHANNES

Viro quondam karissimo, nunc autem in gradu posito positivo ac pro suis
meritis adepturo coronam de floribus non electis, deceptus callide seu derisus
iniuste premia consequi digna derisoribus compensari. Sicut tue impulsu potencie
quam splendor illustrat eloquencie gloriose me rethorice venustatis inscium
iam pluries defluxisse lugeo in abyssum, sic virtus altissimi corda gementium
clementer solita consolari me superni fulgoris abysso dignissimum et
te ab illius gratia reddat penitus alienum tueque clarissimos et uberrimos
facundie fontes sub illa tenuitate vel siccitate constituat, quod me ipsorum

p. 44

pretextu abyssari ulterius non contingat seu pudori vivere ac derisui subiacere,
cum iam sit et Urbi notorium et Campanie ac Maritime, pro pudor,
manifestum, quod meam parvulam et vocis obtuse citharam tuorum miranda
seculis confundit in perpetuum solempnitas organorum. Ceterum benedictionis
divine gratia numquam tuo capiti nec facultas tibi proveniat in tuorum pictura
dictaminum iuxta morem cum angelis conferendi, quod me quem modo aquilam
modo philomenam cui resonat armonia gutturis stillantis favi dulcedine
dulcioris sub quadam amena, sed non serena subtilitate verborum per illud
volatile facis intelligi, quod pavonis pulcra nobilitas seu nobilis pulcritudo
vix patitur intueri, altisque procuras intonari clamoribus quod ego a tuorum
aurea litteralium scachorum acie macti verecundiam diu cum suspiriis recolendam
sine spe remedii vel palliacionis auxilio sim perpessus. Inde fit, quod
nigre forme nigreque fortune rex ille scachorum, sub cuius tetro vexillo cecidi,
tue celsitudini triumphali mittitur, ut ignominia, quam pertuli pro macto tam
subdolo tam fallaci, pulsatis campanis et candelis accensis, ubique ad celebrem
nominis tui memoriam publicetur. Proviso tamen quod speciosus forma et
virtute preditus ac sciencie thesauro dotatus multarumque splendens dignitatum
titulis ad plurimorum leticiam et natalis gloriam regionis relicta opinione devia,
quam et improvide olim de abysso tenuit et improprie predicavit, cum devoto
Iohanne sentiat humiliter ac teneat reverenter, quod si congrue abyssus caliginis
decentissime dicitur et fulgoris, prout in prima trium litterarum
humilitatis mee non clamatur, sed canitur et exultante spiritu iubilatur, faventibus
michi ad hoc quibusdam solempnissimis militantis ecclesie citharedis;
qui de abysso in Regis et Regine celorum ac beati Iohannis Baptiste laudem
cithariçant et concinunt in hunc modum. Puriores nature tanto reverberantur
intuitu, ut non possint irrumpere tante claritatis abyssum. Et iterum: Excellentis
lucis abyssum clarius intueri humane mentis acies obtusa non potest.
Davit insuper in abyssum ipsius divinitatis immersus ait: Benedicat nos Deus
Deus noster etc. Et rursum Letantur angeli et utriusque nature numerositas
amiratur hominem sicut ingressum abyssum luminis et in eterne pelagus
divinitatis absortum, ut ipsam reverberet angelice puritatis originem.
Preclara etiam illius ad hoc michi suffragatur auctoritas, qui athletam
Dei precipuum et doctorem gentium gloriosum vocat abyssum divine sapiencie,
sicut et ego laudis aliene prodigus te abyssum eloquencie rutilantis conspicior
vocavisse, sed exinde apud te vestem purpuream et coronam spineam
assecutus deinceps mutabo propositum et timende simplicibus ac vitande

p. 45

prudentibus te describam profunditatis abyssum, ac in eo promptum et vigilem,
ut per tuorum polita sermonum iacula mei cordis pacem evacues et quietem,
meque consumas labore dictaminis, in quo tu, pro dolor, assidue iuvenescis
et timpaniças, presentis merito amisso ieiunii, quod Iohannes improvidus
tue prepotencie sequendo vestigia sit confusus. Sit utique ac fiat expers felicitatis
eterne, si, obmissis philosophis et scripturis autenticis abdicatis, illam
in tuis philosophiam litteris contendat adiscere, que sibi cordis angustiam et
stuporem capitis ac tinnitum aurium et caliginem pariat oculorum. Morte
interim suos acuente gladios et retia explicante, ut, florido et felici domino
Iordano reservato vite gaudiis, Iohannes corde anxius et ab omni gracia prosperitatis
exclusus transeat in cinerem cum sepultis. Sanctorumque meritorum
tunc fultus auxilio, plene intelligat et evidenter agnoscat, quid sit abyssus superni
luminis aut perpetue claritatis. Tibi tuisque similibus pro reatu tante
fallacie in litterarum ungentium et depungentium, exaltantium et demergentium
subita missione presumpte, quam rudis impressione sigilli munitam
vilis panniculus orrida interclusa stupa celavit numquam, sicut extimo, de superni
dono iudicis proventuro, nisi forte huiusmodi culpe deformitas
non apta dilui nec possibilis alterari, saltem ficte penitencie veletur amictu
vel nugaci ope pumicis deleatur. Et tu, quem in noticia ignotorum michi
celestium miraculose facit inopia copiosum, mentem scripturis aplices tuisque
roseis labiis reverenter et publice fatearis quod multis attollenda preconiis
sit et fuerit illa sentencia, quam de abysso meis annotari litteris divine voluit
inspiracio maiestatis, prout sacra intelligencia auctoritatum ipsarum vel series
innuit preciosa, per quas et omnis decor tue falentis opinionis adimitur et
argumentorum tuorum murenulis seu fibulis figmentorum omne decus aufertur.
Pro diluvio precellentis et utinam non percellentis pagine presentem et
tres alios de abysso rivulos tibi placeat recepisse, habito pre oculis ne qui
abyssos posuit in thesauris te fulgoris abyssum pertinaciter contempnentem
ad sue iuste indignacionis iudicium caliginis transvehat in abyssum. Ibique
tu vir mirificus et in speculum eloquencie mundo provisus de utriusque
abyssi proprietate mirabili doceas in cathedra magistrali. Eamque postmodum
tuis pulcerrimis et mellifluis ac balsamatis litteris illucescere facias nacionibus
universis.

p. 46

21.
< IORDANUS >

Venerabili viro et preclaro domino I. de Capua domini pape notario Iordanus
sancte Romane ecclesie vicecancellarius et notarius de laberinto abyssi
feliciter expediri. Pange lingua gloriosi prelium certaminis et tue tropheum
vernantis eloquencie. Dic triumphum nobilem qualiter Iohannes ille, cuius fama
illucescit Capue, in novo carcere penalis dictaminis tormentatur incendio. Ecce
quidem aperte sunt catharatte celi et rupti magni fontes abyssi, quia de polorum
archanis sapiencie mare prosiluit et venis terre scripturarum flumina
prodiere. Patefacti sunt namque thesauri scienciarum Iohannis de Capua et
de ventre ipsius aque vive dictaminum placentium effluxerunt. Aperuit os suum
et attracto facundie spiritu locutus est in excelso sublimia novumque cantavit
canticum cunctis audientibus admirandum. Eructavit cor eius eloquia grandia,
que velut tonitrua terrifica in vestris auribus sonuerunt; de labiis suis verba
exivere fulgurea, que sicut flammantes corruscaciones meis sensibus illuxere.
Sensi ea et obstupui contremuitque anima mea valde. Facta autem sunt verba
hec a Iohanne in deserto districte religionis et abstinencie segregate super Iordanum
affluenta Iordanis refectionis pocula cum gaudio haurientem, quia inundaverunt
super me litterarum tuarum impetuosi torrentes et in humilem mee
ruditatis maculam tumentes epistularum tuarum invehere procelle. Quid igitur
agam sub tam valida verborum tuorum influentium tempestate? Allisus namque
vehementi turbine tuorum sermonum de alto mari tui pectoris prorumpente
pavesco. Et unde veniet auxilium michi, quia impulisti me spiritu oris
tui et dictorum tuorum excelsa super me sicut elaciones fluctuum transierunt?
O quantum amari de tuo ad me fonte rivi decurrunt et quantum acetosas de
puteo cordis tui porrigis michi aquas, utpote qui potius sunt pocio et non
potus, quia non reficiunt, sed afficiunt; non saciant, sed sauciant; non refrigerant,
sed incendunt; exhauriunt, non restaurant; desiccant, non irrigant; amaricant,
non dulcorant. Ego autem lenitivis et recreativis indigeo, quoniam pongitivis
et afflictivis satis habundo. Status namque meus delectamentis non affluit
sed tormentis; status namque angustie vehementis cuncta mea solacia perimentis
et intrinsecus adimentis requiem mee mentis vimque mei animi graviter
opprimentis et corporis fortitudinem totaliter consumentis. Sum et eram
astrictus curie curarumque attritus omnibus honoribus subditus, prefectus
officiis et confractus serviciis, vigiliis mancipatus et vigilantiis maceratus, districtus
negociis et meditacione contractus raptusque cogitacionibus, occupatus solerciis,
absortus agendis, lassatus exerciciis, subductus penitus ociis et additus omnino

p. 47

laboribus. Tu vero eloquencie sublimitate resplendens non in solamine ac
levamine circa me, sed in famine et cunctamine delectaris in trasmittendis
michi frequenter paginis, quas formando formis conformas ethereis quam plurimum
studiosim. Nunc autem me venustis et amenis verborum floribus copiosius
solito respersisti, sed in eis, karissime, quamvis rosarum et liliorum suavitatem
immo decorem pretendant, incendium sensio urticarum. Recepi siquidem
tuas prolixi dictaminis litteras speciosas admodum, sed spinosas, novo loquentes
stilo novisque organis concinentes, litteras quippe commendacionibus detestantes,
preconiis deprimentes, laudibus derogantes, oraculis impetentes. In quibus
utique me pungis et ungis, mulces et mordes, lenis et ledis, laudas et
illudis, suaviter seviens, dulciter exacerbans, iocose iaculans et honorabiliter
inhonorans. Unde favum mellis ore portas, sed molestum sub eo importas aculeum,
pregravatum agendorum sarcina socium non subportas, confluentia undique
suis humeris onera non comportas, sed unde magis suus affligitur spiritus
adaportas cumque tuis magnis et magicis dictis ac serenis et syrenicis cantibus
immani stuporis exemplo deportas exilium sicque de me iuxta libitum triumphum
et gloriam cum multa insultacione et exultacione reportas. Estne ista
socialis caritas vel cara societas? Non certe, sed quasi hostilis adversitas vel
adversa hostilitas. Estne ista humana benignitas vel benigna humanitas? Non
certe, sed pocius ferina impietas et impia feritas, quia diffamarunt tua me
labia largamque nimis verbis dedisti leticiam, aperiens super me os tuum et
linguam diffuse relaxans, linguam a facto eruditam, peritam, loquentem, audentem,
disertam, expertam, acutam, solutam, facundam, fecundam, elimatam, ornatam,
captam, promptam, politam, expeditam; linguam magniloquiam, ne dicam
maliloquiam; etsi forte probrosam, non tamen dolosam linguam, audacem et
edacem, vivacem, minacem atque mordacem. Ego vero ad pacienciam et fortitudinem
animum preparavi, ut a te toleranter audiam et humiliter sufferam etiam
duriora, quia sensati hominis est non incandescere cum irato, cuius indignacionem
pocius mitigaret mollibus quam asperis irritaret. Cum enim varius
inter nos de abysso sermo discurrerit meaque certa illa prevaluerit efficacia
vive vocis opinio racionis, scio quod de hoc erubescis et crescente intra turbacione
non potes commoti restringere motum cordis, quin bullientem intrinsecus
iram extrinsecus evomas et adversus me verba fatuositatis erutes. Sed quia
subtectus ignis plus estuat et dolor suppressus acrius convalescit, quoniam inclusa
flamma, si non vaporet exterius, interius magis urit, michi certe plus placet
quod tuam iracondiam latis contra me probris foras esundas et te non confundas,
quam frenans adversus me labiis tanto tacituris silencio incandescas
et ingenti angustia torquearis. Verum cum investigacionem abyssi nimium
curiosus iam dudum acceperis et per accensum studium et studiosam accensionem
ad illius profunda et obscura demergeris, nec minori me circa eam
sollicitudine anxiaris. Et dic michi si amodo post tam longum demersionis
excursum, vel adhuc mergeris et instabili lapsu fluis. Dic michi: manes iam
vel adhuc manas? figis iam pedem vel adhuc fluido gressu decurris? es in

p. 48

meta vel in motu? es in casu vel in statu? Et quia quanto descendes altius
in abyssum et profundum sue incertitudinis indagabis subtilius, tanto a sui
noticia distabis remotius minusque in ea certitudinis fundamentum invenies,
cave saltem ne in ipsius optata nimis sarcina labefias; ne fimo hereas, dum
in eius oberras infimo; ne figaris in imo, dum suo vagaris in ymo; ne, dum
putas in ea litus apprehendere, perdas lutum. Nam perpendo quod obnubilant
abyssi tenebre sensus tuos et caliginosus fumus, qui de illius ascendit puteo,
tuorum obtundit perspicuam aciem oculorum, ut quanto a terra illius antra
attente percurris, minus de ipsa capis et intelligis. Quoniam qui irracionabiliter
et immoderate de illa tractant, provide sibi caveant, ne per nimie inquisicionis
instanciam in altum ipsius pelagus dilabantur. Porro, magister, multorum
in tuorum subsidium contra me suffragia invocas de proprie forsan
armature munimine non confidens tamquam tibi adversus me, nisi extraneis
fulciatur auxiliis, non sufficiat virtus tua. Per dicta siquidem aliena, quia ex
te forte super hoc non habes argumenta, que conferas, tuam de abysso corroboras
opinionem vel verius presumpcionem meamque sentenciam expugnare
conaris, sed certe michi quid ex tota verborum tuorum mutuo receptorum congerie
serieque tue mediate allegacionis infertur, nisi quod congrue proprieque
dicitur abyssus luminis et lucis ac etiam claritatis? Ad quod utique mea pariter
et prompta concurrit assercio, sicut ex alia quam pridem tibi transmisi pagina
evidenter apparet, ubi plene planeque fateor absque vicio posse dici abyssus
luminis, ut per abyssum non obscuritas nec tenebrositas sed impenetrabilis
profunditas et incomprehensibilis magnitudo immensi et infiniti luminis denotetur,
per quod illico advertere potuisti quod meo iudicio convenienter dicitur
abyssus claritatis et lucis. Cum de similibus non sit dissimiliter iudicandum,
constanter me teneo et irrevocabiliter assero quod valde improprie dicitur fulgoris
abyssus. Licet tu contrarium dormitante sensu et ingenio deviante nimis
improbe approbes et affirmes, cum ut nullatenus in hoc auctentice scripture
cithara consonet nec aliquis sollempnium ecclesie citharedus divinamque singulorum
cantica perquisisti, sed numquam adhuc inter illa occurrit tuis sagacibus
sensibus iste cantus. Fulgor enim a lumine seu claritate procedit, sacra
dante scriptura: Et super quem non fulget lumen illius. Et iterum: Circumfulxit
eum lux de celo. Et rursum: Caritas Dei circumfulxit eos. Illuminare
vero proprius est fulgoris effectus, eloquio intonante divino: Et sicut
lucerna fulgoris illuminabit te. Abyssus autem obscuritatem infert et rem
igitur omnino incomprehensibilem et latentem, ecferente ipsa scriptura: Et
tenebre erant super faciem abyssi. Propter quod nimis incongrue dicitur,
utriusque subtiliter proprietate pensata, fulgoris abyssus. Quid plura? Quia te
totaliter abyssi profundum absorbuit nec potest humano tibi subveniri iuvamen,
illius, qui suprema celorum specula infimasque terre intuetur abyssos quique
solus circuit gyrum celi et profundum abyssi penetrat, suppliciter implora

p. 49

clemenciam, ut in tuum levamen oculos solite sue pietatis inclinans te de
ipsis abyssis sua propria dextera cito eruat et deducat.

Hec est splendens epistula sermonum laudabilium spectabili speciositate
fecunda inenarrabilibus ac immensis preconiis attollenda domini Iordani vicecancellarii
dictatoris strenuissimi et magistri Iohannis de Capua domini pape
notarii dictatoris precipui certaminis elegantissimi completiva.
Deo gratias. Explicit dicta contentio.

home ||  autori per secolo: XI XII XIII ||  el. alfabetico || per generi ||  testi in prosa ||  testi in poesia ||