p. 227

EXPOSITIO DOMINI HUG<U>TIONIS FERRARIENSIS

EPISCOPI DE SYMBOLO APOSTOLORUM


Symbolum apostolorum exposituri, primo videamus qua occasione
apostoli hoc composuerunt et quare et unde dicatur symbolum.
Legitur in ecclesiastica historia a Domino preceptum esse
apostolis ut post passionem Domini per duodecim annos predicarent
in Judea, postea exirent. Duodecimo igitur anno a passione
Domini ceperunt paulatim exire ad gentes, nondum tamen ex
toto; postea omnino exierunt de finibus Judee, complentes illud
Domini mandatum: " euntes in mundum universum predicate
evangelium omni creature. Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus
erit, qui vero non crediderit condemnabitur ". Hinc etiam legitur
quod quarto decimo anno a passione Domini Paulus, facta
sue predicationis collatione cum Petro et aliis apostolis et sua predicatione
ab illis comprobata, profectus est ad magisterium gentium.
Eodem etiam anno ascendit Petrus de consilio Domini Romam
et sedit in cathedra episcopali cum prius per septennium iam
sedisset Antiochie in sede episcopali. Apostoli ergo iuxta preceptum
Domini Judeam exituri et ad diversas gentes predicandas
et docendas transituri et per diversas mundi partes ad predicandum

p. 228

ab invicem secessuri, ne in eorum predicatione discordia vel
dissonantia inveniretur et ne alter ab altero in fide tenenda et predicanda
et docenda dissentirent, et ut quisque illorum sciret quid
sibi esset tenendum et aliis predicandum et docendum, et antequam
dividerentur et per diversa loca separarentur, in unum convenerunt
et communi placito de divinis et articulis fidei tractaverunt,
ut sicut quisque de fide sentiret in medium eorum proferret,
et quicumque postmodum a collatis dissentiret sentiens in
contrarium, a numero fidelium fieret extorris et non catholicus
sed hereticus haberetur. Convenientes apostoli spiritualem conferentiam,
id est symbolum quod dicitur symbolum apostolorum
quia ab eis exponitur, in quo omnes articulos fidei habende complexi
sunt, confecerunt et composuerunt, ita quod quilibet eorum
per ordinem in illa compositione suam particulam apposuit. Unde
dicitur symbolum a sin quod est 'cum' vel 'simul', et bolus quod
est morsellus, inde symbolum id est bolus singulorum, quia unusquisque
apostolorum ibi suum morsellum apposuit sicut solet fieri
in conviviis et conferentiis, quando aliqui inter se conferunt ut
conviventur. Unde Terentius: " symbolum dedit, cenavit ". Similiter
et apostoli spirituale convivium fidei participantes, singuli
singulos bolos apposuerunt et inde collectum illud simul dictum
est symbolum. Et nota quinque synodos ab apostolis Jerosolymis
esse celebratas: primam de substitutione Matthie loco Jude facta;
secundam de electione septem diaconorum; tertiam de legalibus
qua statutum est conversis ad fidem de gentibus non esse imponendum
onus legalium, quando ascenderunt Paulus et Barnabas
de Antiochia in Jerusalem; quartam de legalibus observantiis
qua statutum est non prohiberi Judeos a legalibus observantiis,
dummodo non ponerent spem in eis; quintam ubi apostoli
prefatum symbolum, scilicet ' minus Credo in Deum ' composuerunt.
Item notandum quattor esse symbola: primum quod
apostoli composuerunt, quod minimum est et in cathechizando
et baptizando pueros dicitur; secundum quod synodus Nicena
composuit et postea Sanctus Hilarius Pictaviensis episcopus in
' Libro de synodis ' quem composuit illud posuit et interseruit,
et debet legi in synodo totum vel saltem aliqua particula eius:

p. 229

hoc symbolum in nostro usu non habetur; tertium quod synodus
Constantinopolitana composuit et cantatur in Missa: hoc est ' maius
Credo in Deum'; quartum quod in Prima dicitur, scilicet ' Quicumque '
ab Athanasio Alexandrino episcopo contra Arianos hereticos
compositum in quo distinctius et apertius omnes articuli
nostre fidei continentur. Sed omnes articulos nostre fidei ad
salutem necessarios in symbolo apostolorum aperte vel interpretative
et subintellective credimus contineri.
Si queratur quid sit articulus fidei, dicimus quod articulus
fidei est quodlibet eorum que tenemur credere, sine quibus creditis
adultus et discretus non salvatur. Tot ergo sunt articuli sive
partes fidei quot sunt illa que credere tenemur. Est ergo articulus
res ipsa, scilicet unitas divine essentie, trinitas personarum, generatio
Filii, processio Spiritus sancti, Christi incarnatio, nativitas,
passio, mors, ad inferos descensio, resurrectio, in celum ascensio,
eius adventus ad iudicium et similia. Sed et dicta sive verba circa
ipsas res consistentia dicuntur articuli, ut Deum esse unum in
essentia, esse trinum in personis, Filium generari a Patre, Spiritum
sanctum procedere ab utroque, Christum esse incarnatum,
Christum esse natum, esse passum, esse mortuum, descendisse ad
inferos, resurrexisse, in celum ascendisse, esse venturum ad iudicium,
unicuique secundum opera sua esse redditurum et similia.
Et dicuntur articuli ab artando, quia artati id est in symbolo breviter
simul comprehensi, vel quia ad eos credendos artamur si
salvari velimus. Unde Athanasius: " hec est fides catholica quam
nisi quisque fideliter " et cetera, id est: hec que dicta sunt fides
exigit credenda, id est ut credantur; que nisi quisque, scilicet adultus
et discretus, fideliter firmiterque crediderit et cetera. Unde
et hec fides dicitur catholica, id est universalis, quia omnes vel
habent universaliter vel habere tenentur. Catholicum enim grece,
latine dicitur universale. Et notandum quod in symbolo apostolorum,
licet plures quia omnes articuli nostre fidei comprehendantur,

p. 230

non tamen ibi continentur nisi duodecim sententie iuxta
numerum duodecim apostolorum. Quam vero sententiam quis
apostolorum ibi posuerit vel contulerit, exponendo assignabimus.
Petrus itaque tamquam princeps et caput omnium, tamquam
prelatus omnium, tamquam pastor ovium, tamquam dux fidelium,
tamquam primam vocem in synodo habens, ut in fide catholica
fundanda primum ipsius fidei poneret fundamentum, aliis apostolis
astantibus et eius primam vocem expectantibus, inquit: CREDO
IN DEUM PATREM OMNIPOTENTEM, CREATOREM CELI ET TERRE.
Ecce inchoat Petrus tamquam maior et caput, unde non immerito
dictus est Cephas, id est caput sive initium, non tantum
inter apostolos sed etiam in ipsius fidei fundatione. Distinguamus
ergo verba Petri: credo in Deum. Non dicit: credo Deo vel credo
Deum. Aliud enim est credere Deo, aliud credere Deum, aliud
credere in Deum. Credere Deo est credere vera esse que loquitur
Deus, credere Deum est credere quod Deus sit, sed neutrum horum
est magnum quia neutrum est vite eterne meritorium: utrumque
enim horum et mali homines et demones credunt. Credere in
Deum est credendo in eum promoveri, credendo in eum ire, ei
per fidem et dilectionem inherere, ei per bonam operationem et
bonam voluntatem uniri. Hec ergo oratio, scilicet 'credo in Deum',
quendam processum, quendam accessum anime fidelis ad Deum
significat, cupientis inherere Deo per fidem et dilectionem sive
caritatem, et ei uniri per bonam operationem et bonam voluntatem,
ut sit sensus: credo in Deum, id est credendo in eum promoveor,
credendo in eum tendo, ei per fidem et dilectionem inhereo,
ei per bonam operationem et bonam voluntatem ardenter unior.
Qui hoc dicit et verum dicit, beatus est. Si dicat hoc mortali peccato
pollutus, mendax est. Talis enim non proficit in Deum sed
deficit a Deo, non accedit ad Deum sed recedit a Deo, non inheret
Deo sed discoheret a Deo, et ideo non credit in Deum quamvis

p. 231

credat Deo et credat Deum. Scrutetur ergo quisque se antequam
hoc dicat, et si mortali peccato se infectum inveniret et noluerit
converti, potius taceat quam hoc dicat, ne hoc dicens tamquam
mendax Deo amplius displiceat. Veritati enim per mendacium
placere non potest, immo mentiendo perniciosus sibi est: " os enim
quod mentitur occidit animam ". Et alibi: " perdes omnes qui loquuntur
mendacium ". Sed si omni bona voluntate se ad Deum
convertit, secure dicat: credo in Deum. Deum singulariter dicit
ad distinctionem falsorum deorum et idolorum que Gentiles deos
esse credebant. Non enim est nisi unus Deus, dicente Moyse: " audi,
Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est ". Sed quia ille Deus
est tres persone, subdistinguit: Patrem, quasi: illum unum Deum
credo esse Patrem, illum unum credo esse Filium, illum unum
credo esse Spiritum sanctum, id est credo illam unam essentiam
esse tres personas, et illas tres personas esse unam essentiam et
non plures. Licet enim Pater non sit Filius vel Spiritus sanctus,
nec Filius sit Pater vel Spiritus sanctus, nec Spiritus sanctus sit
Pater vel Filius, tamen Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt
unus Deus, una substantia sive essentia. Similiter unus Deus est Pater
et Filius et Spiritus sanctus. Hic Pater semper generat et ab eterno
generavit Filium, hic Filius semper generatur et ab eterno generatus
est a Patre, hic Spiritus sanctus semper procedit et ab eterno
processit a Patre et Filio. Hic Pater non fuit antequam Filius, nec
Pater et Filius antequam Spiritus sanctus, sed simul semper et
ante tempora et ab eterno fuerunt, et fuerunt Pater et Filius et
Spiritus sanctus, tres persone et unus Deus et una substantia et
semper equales: neque enim Pater est maior Filio vel Filius minor
Patre, neque Spiritus sanctus minor utroque, scilicet Patre et Filio,
sed equales. Difficilia sunt hec et in hac vita quasi incomprehensibilia,
sed tamen vi credenda quia aliter non est salus. Qui
ergo potest capere capiat, qui non potest capere credat et oret, ut
quod credit aliquando intelligat. Nisi enim quis credat, non intelligit.
Unde propheta Isaias: " nisi credideritis non intelligetis ". Est ergo

p. 232

in talibus fides necessaria et meritoria. Fides enim non habet meritum
cui humana ratio prebet exemplum. Sequitur: omnipotentem.
Videtur ordo congruus ut continue diceretur sine interpositione:
credo in Deum Patrem et in Deum Filium et in Deum Spiritum
sanctum. Sed interseruntur ad determinationem Patris et
Filii quedam necessaria que non vacant a mysterio. Sunt enim quasi
quidam stimuli promotionis nostre in Patrem et Filium. Cum enim
audimus Patrem omnipotentem et creatorem celi et terre, magis
accendimur ad credendum in eum. Similiter cum audimus quod
Filius est Jesus, id est salvator, et quod est Christus, id est sacerdos
et rex noster, et quod pro nobis factus est homo et passus et mortuus
et quod iudicaturus est vivos et mortuos, magis et magis accendimur
ad credendum <in> eum. Prosequamur ergo litteram.
Patrem dico omnipotentem: sed nonne Filius est omnipotens et
Spiritus sanctus omnipotens? Ita enim dicit Athanasius in symbolo
suo: omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus
sanctus, et hoc habet fides catholica. Quare ergo ad Patrem
adiungit omnipotentem et non ad Filium et non ad Spiritum sanctum?
Hoc ideo factum quia in creaturis ex antiquitate qua pater
est antiquior filio, in patre quidam defectus et quedam debilitas
notari solet, ut fortior et potentior sit iunior filius quam senior
pater. Ne ergo quis crederet <hoc> esse in Patre Deo et in Filio Deo,
ideo occurrit Scriptura dicens: Patrem omnipotentem, quia non
est minus potens qui sibi conservat omnipotentiam. Sed numquid
Deus Pater vel Deus Trinitas omnia potest? Non videtur, quia
non potest sedere, ambulare, currere et huiusmodi, que penitus
sunt aliena a natura divinitatis. Qualiter ergo dicitur omnipotens?
Sed non ideo minus dicitur Deus omnipotens vel quod possit omnia:
<que> enim huiusmodi in sua persona non possit, tamen ea facit
et operatur per alios et in aliis, et ideo non sunt aliena a Dei potentia.
Item Deus non potest mori, non potest percuti, vulnerari,
occidi et his passionibus ledi, sed per hoc non derogatur divine
potentie sed potius attribuitur: nam si huiusmodi passionibus
subiaceret, non esset omnipotens. <Quamquam> huiusmodi ei accidere
non possunt, potest tamen hec <in> aliis operari et operatur,

p. 233

et ideo ab eius potentia non sunt aliena. Item Deus non potest
mentiri nec peccare, sed in hoc non detrahitur divine potentie:
non eius impotentie sed potentie dandum est quod ista non potest.
Posse enim peccare vel nihil est, vel est defectus et impotentie,
sicut non posse peccare est potentie. Unde Augustinus: " magna
Dei potentia est non posse mentiri ". <Ut> ergo omnis oppositio
removeatur, dicitur Deus omnipotens non quia possit omnia, scilicet
bona et mala, nec quia suscipiat in se quoslibet actus, sed
quia nihil potest pati et quia omnia quecumque voluerit facere
potest facere, et omnia quecumque vult fieri potest facere ut fiant
nec aliquid ad faciendum potest ei impedimentum affere vel ad
patiendum corruptionem inferre. Sequitur: creatorem celi et terre.
Ecce Petrus concordat cum Moyse, scilicet principium Symboli
cum principio veteris canonis ubi dictum est: " in principio creavit
Deus celum et terram ", et est sensus: in principio, scilicet
temporis, creavit Deus celum, id est celestia, terram, id est terrestria;
vel celum, id est invisibilia, terram, id est visibilia; vel celum,
id est duo superiora elementa, scilicet ignem et aerem, terram,
id est duo inferiora, scilicet aquam et terram; vel celum, id est angelicam
naturam et empyreum celum, quod quam cito fuit factum
statim angelis fuit repletum et huius nomine celi intelligitur continens
et contentum, et terram, id est materiam quatuor elementorum,
scilicet hylem, vel terram, id est quatuor elementa, id est
mundum sensibilem ex his constantem.

Sequitur: ET IN JESUM CHRISTUM FILIUM EIUS UNICUM DOMINUM
NOSTRUM. Haec est secunda pars sive distinctio quam Andreas
posuit in symbolo post Petrum. Dicit ergo Andreas: et in
Jesum Christum. Hec coniunctio ' et ' innuit esse repetendum credo,
ut dicatur: et credo in Jesum Christum Filium eius unicum
Dominum nostrum. Sic distingue ' credo in Filium eius ', sicut
supra diximus esse credendum in Deum Patrem, et ita eodemque
modo credendum est in Filium eius, ut sit sensus: credo in Filium,
id est credendo in eum promoveor, credendo in eum tendo, ei per
fidem et dilectionem inhereo, ei per bonam operationem et bonam
voluntatem unior. ' Unicum ' ad differentiam illorum qui sunt
filii per gratiam, <quia> cum sint multi filii Dei per gratiam iuxta

p. 234

illud Joannis: " quotquot autem receperunt eum dedit eis potestatem
filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius ", Filius eius
unicus est per naturam, consubstantialis, coeternus, unigenitus,
ita ut non pars divinitatis a Patre derivetur in Filium et in Patre
pars remaneat, sed in Patre totus Filius et totus in Verbo Pater.
Sed in generatione carnali aliter fit, quia ibi quedam pars paterne
substantie derivatur in filium, parte in patre remanente. Filium
dico Jesum. Jesus dicitur Salvator. Ipse enim de potestate diaboli
et a peccatis salvat eos qui in eum credunt. Item Filium dico Christum.
Christus dicitur unctus et olim in veteri Testamento tantum
due persone inungebantur, scilicet rex et sacerdos. Per hoc ergo
quod Filius Dei dicitur Christus ostenditur esse rex noster et sacerdos
sive pontifex: rex quia regit nos et gubernat ne a fluctibus
huius mundi submergamur; sacerdos quia pro nobis se <Patri> obtulit
in ara Crucis et quia pro nobis quotidie apud Patrem interpellat
in celis; pontifex quia crucem suam facit nobis pontem per quam
de hoc mundo super fluctus huius seculi transeamus ad ipsum.
' Dominum nostrum ', quia Filius eius, in quem credendum est,
Dominus noster est, non tantum illa communi dominatione qua
Pater est Dominus, sed quadam singulari et unica, quia proprio
sanguine nos redemit, iuxta illud: " empti enim estis pretio magno ".
Et nota quod Andreas, qui hanc distinctionem apposuit, interpretatur
vir vel virilis, et merito quia in hac sua professione Filium
Dei profitetur Deum cum dicit ' Filium eius unicum', et virum,
id est hominem, cum dicit ' Christum Jesum Dominum nostrum';
vel dictus est Andreas, id est virilis, quia spretis mundanis viriliter
Christo adhesit.

p. 235

Sequitur: QUI CONCEPTUS EST DE SPIRITU SANCTO, NATUS EX
MARIA VIRGINE.
Tertia distinctio symboli est quam apposuit Jacobus Zebedei,
frater Joannis, maior in vocatione, qua scilicet Filius conceptus
est de Spiritu sancto. Notandum quod conceptio infantis in utero
femine non potest esse sine carnali commixtione maris et femine.
Illa vero carnalis commixtio non potest fieri sine peccato. Licet
enim ille coitus quandoque non sit peccatum, non tamen potest
fieri sine peccato, quia semper ibi intervenit quidam pruritus vel
fervor carnis, quedam voluptas carnis que non potest non esse
peccatum, ut testantur Gregorius, Augustinus, Hieronymus. Ne
ergo, quia dicitur conceptus, crederet quis in illa conceptione ea
intervenisse que interveniunt in conceptione aliorum hominum,
subdit: ' de Spiritu sancts ', quasi: " non ex sanguinibus, non
ex voluntate carnis, non ex voluntate viri ". Non permixtione
maris et femine sed de Spiritu sancto conceptus est, ita quod
nullam voluptatem, nullum fervorem vel pruritum carnis <ex> illa
conceptio<ne> perpessa est Virgo. Nec intelligas 'conceptus de

p. 236

Spiritu sancto' quasi de patre, ut Spiritus sanctus dicatur maritus
Virginis et illa uxor eius, et dicatur pater Christi et ille filius eius.
Non enim Virgo concepit de Spiritu sancto quasi de viro, nec
Christus conceptus est de Spiritu sancto quasi de patre, sed est
sensus: conceptus est de Spiritu sancto, id est gratia et auctoritate
et operatione Spiritus sancti, quia ipso cor Virginis sanctificante
et eius carnem ab omni labe peccati mundante, caro Christi
sine semine viri, de sola carne Virginis concepta est nulla sementiva
carnis origine extrinsecus operante. Sicut enim vermis
calefaciente sole de puro ligno nascitur nec tamen filius ligni dicitur,
sic corpus Christi operante Spiritu sancto de sola carne Virginis
propagatum est. Unde se comparans vermi dicit: " ego sum
vermis et non homo ", id est conceptus more vermis qui de sola
terra vel ligno non commixtione alterius seminis concipitur, et
non more hominis qui non nisi commixtione seminum maris et
femine concipi solet. Et attende quod non sic dicitur conceptus
de Spiritu sancto, id est operatione Spiritus sancti, quod ab hac
operatione excludantur Pater et Filius. Indivisibilia enim sunt
opera Trinitatis, quia quorum est una natura et eadem essentia
non potest esse divisa operatio. Cooperante igitur tota Trinitate
Christus conceptus est in utero Virginis, ut vere dicatur quod
ipse Filius, sicut Pater et Spiritus sanctus, operatus est conceptum
sui. Attribuitur tamen operatio istius conceptionis Spiritui sancto
spiritualiter, quia ex sola gratia et benignitate quae spirituali
vocabulo attribuitur Spiritui sancto, illa conceptio est facta. Vel

p. 237

ideo de Spiritu sancto tantum facta est mentio, licet Pater et
Filius similiter ibi cooperati sint, quia posito et nominato procedente
ab utroque, uterque unde procedit convenienter subintelligi
potuit. Fuit igitur conceptio Christi privilegiata in multis, scilicet,
quia fuit <non> sententia viri et quia sine commixtione maris
et femine et quia sine fervore et voluptate carnis et quia sine peccato
et quia sine causa peccati et quia sine infectione originalis
vitii et quia nec in carne Christi fuit causa peccati nec in eius
anima fuit peccatum originale vel aliud, sed et illud fuit privilegium
quia simul concepta est caro Christi et anima creata et ei
infusa, et ita ab ipsa conceptione fuit plenus homo in anima et
carne. Sequitur: natus ex Maria Virgine. Sicut unica et singularis
conceptio peccato non infecit Virginem, ita unica et singularis
nativitas non corrupit eius virginitatem, quia sicut uterum
Matris nec violavit nec aperuit conceptus, sic nec violavit nec
aperuit partus, et sicut virgo ante conceptum <et> partum, sic virgo
in conceptu <et> partu et post <conceptum et partum> perseveravit.
Hinc Isaias: " ecce virgo concipiet et pariet filium ", et Ezechiel:
" porta hec clausa erit et non aperietur et vir <non> transibit per
eam, quia Dominus Deus Israel ingredietur et egredietur per eam
eritque clausa ". Si queratur quare de femina et non de viro nasci
voluit, respondeo: ideo quia sexus mulieris videbatur indignior
misericordia et redemptione, quia in humano genere ipsa femina
primo peccavit et virum ad peccatum traxit. Ut ergo femina crederet
se esse redemptam per Christum, ideo de femina carnem
assumere et nasci voluit. Sed ut vir crederet etiam se esse redemptum
per eundem Christum, in sexu virili et non femineo assumpsit
carnem de femina et de femina voluit ipse nasci in sexu virili
et non muliebri. Quia ergo Christus natus est de femina, signum
est liberationis femine; quia in sexu virili, signum est liberationis
viri. Vel ideo solum de femina voluit nasci quia iudicavit congruere
ut diabolus, qui per feminam vicerat, per feminam vinceretur,

p. 238

et ut ianua paradisi, que per feminam clausa fuerat, per
feminam aperiretur. Prima enim femina, scilicet Eva, ante peccavit
quam vir. Ipsa enim primo pomum vetitum accepit et comedit
et viro ad comedendum dedit, pro quo peccato ambo expulsi
sunt de paradiso et clausa est ianua paradisi et permansit clausa
usque ad adventum Christi. Tandem Christus volens aperire ianuam
Paradisi per feminam, assumpsit carnem et natus est de
femina, vel ideo voluit solum de femina nasci quia de solo viro generatio
humani generis processerat in prima femina que de costa viri
facta est. De viro et femina multum est frequens humani generis
generatio, sed de femina sola inaudita est generatio, et ideo quia
mirabiliter voluit nasci et mirabiliter mundum redimere, sibi soli
hanc novam et inauditam generationem retinere et sic de sola
femina nasci voluit et de virgine, ut significaretur quod illas salvaret
et redimeret que essent virgines mente, id est integre ab
omni corruptione peccati. Ecce in hac tertia parte consuetus cursus
et consequentia nature supplantatur, id est a conceptione et nativitate
Christi removetur, dum sine semine viri dicitur conceptus
de Spiritu sancto et natus de Virgine. Unde quia hanc professionem
fecit et hanc tertiam partem apposuit, merito dictus est Jacobus,
id est supplantator, vel dictus est supplantator quia curam
carnis, Domino vocante, supplantavit, et eandem carnem, <Herode>
trucidante, contempsit.

Sequitur: PASSUS SUB PONTIO PILATO, CRUCIFIXUS, MORTUUS
ET SEPULTUS.
Hec est pars quarta quam Joannes apposuit. Pilati fit mentio
non <ad> aliquam persone dignitatem designandam, sed ad
solam temporis determinationem quo Christus passus est. Multi
enim fuerunt Jesus. Ut ergo determinetur <quis> sit iste Jesus in
quem credendum est, 'qui conceptus est de Spiritu sancto, natus

p. 239

de Maria Virgine', supposuit 'passus sub Pontio Pilato', quasi: iste
est qui passionem et mortem crucis sustinuit Pontio Pilato procurante
Judeam; solent enim tempora per reges et alios principes
determinari. Passus est Filius Dei secundum humanitatem, impassibilis
secundum divinitatem, ut humanum genus, quod passionibus
subiacebat, ad impassibilitatem reformaret, iuxta quod
dicitur: " oportebat Christum pati et ita intrare in gloriam suam ",
quasi: in hoc passio Christi fuit utilis, per quam effectum est ut
credentes in eum, qui resurrecturi sunt, immortales resurgerent et
impassibiles, que est gloria resurrectionis. Sed in hoc <etiam> fuit
utilis, quia fuit hominibus ad tollerantiam passionum incitamentum.
Unde Petrus: " Christus passus est pro nobis, vobis relinquens
exemplum ut sequamini vestigia eius ". Item: " Christo
passo in carne et vos eadem cogitatione armamini ". Crucifixus:
ecce magnum humilitatis exemplum. Potuit Christus alio genere
mortis mori, sed ut tibi daret exemplum humilitatis, mortem crucis
elegit. Genus enim mortis quod per crucem infligebatur, ignominiosius
erat tunc temporis omni alio genere mortis, unde: " morte
turpissima condemnamus eum ". Solis enim sceleratissimis hec
mors infligebatur, sed hec fuit mutatio dextere Excelsi, ut que
erat ignominiosa pena damnandorum fieret gloriosa liberatio damnatorum.
Voluit ergo Christus eligere mortem Crucis propter humilitatis
exemplum prestandum et propter superbie medicamentum
exhibendum. 0 homo, o vermis, o cinis et pulvis, o sanies
fetida et vas stercorum, quid inflaris? quid tenderis? Dominus
tuus humilis est, et tu superbus. Caput est humile et pes superbit
et recalcitrat. Audi humilitatem Domini tui et ignominiam quam
pro te passus est attende. Ait enim Apostolus: " Christus factus
est obediens usque ad mortem ", non qualemcumque sed ignominiosam,
scilicet mortem crucis; vel ideo elegit mortem crucis
ut ipso scemate et figura crucis ostenderetur quod per talem
mortem totus mundus redimebatur, id est homines de qualibet
parte mundi, dummodo velint credere. Sic enim crux facta fuit
quod eius quedam pars respexit orientem, quedam occidentem,
quedam austrum, alia septentrionem, quasi hoc ipso innuens quod
omnibus qui per diversas mundi partes habitant, si credere velint,

p. 240

sufficienter afferret redemptionem. Christus ergo in cruce
extendit caput ad orientem, pedes ad occidentem, dexteram ad
septentrionem, sinistram ad austrum, quasi diceret ipsa sui corporis
positione: 'omnes undecumque veniant paratus sum recipere,
si velint credere'. Unde ipse in Evangelio Luce: " multi venient
ab Oriente et Occidente, ab Aquilone et Austro et recumbent in
regno Dei ". Potest etiam per partem Crucis terre defixam intelligi
gaudium sanctorum qui erant in inferno, per partem superiorem
in qua titulus scriptus est gaudium angelorum, per duo brachia
gaudium duorum populorum, scilicet Judaici et Gentilis: nam
per mortem Christi sancti de inferno extracti sunt et ad paradisum
reducti, et angeli de eorum societate in numero perditorum
sunt restaurati, et duo populi in una fide coniuncti. Gavisi ergo
sunt sancti de sua liberatione, angeli letificati de eorum societate
et sui numeri restauratione, duo populi congratulati de sua coniunctione.
Possunt et alie cause assignari quare Christus mortem
crucis elegit, sed nunc he sufficiant. Mortuus: sicut vera nativitate
natus est, sic vera morte mortuus est, ut nos ab eterna morte
liberaret et per mortem temporalem vitam nobis conferret eternam,
et sicut mortuus ipse est mundo, sic nos vitiis et concupiscentiis
moriamur, et sicut ipse pro nobis mortuus est, sic, ubi
necessarium est, mortem pro eo subire non formidemus. Et sepultus:
sepultus fuit Christus, id est humanis subtractus aspectibus,
hoc a nobis exigens ut ei consepeliamur, ut sicut humanis
ipse fuit subtractus aspectibus, sic nos vitiis et concupiscentiis
omnino subtrahamur ne ab eis videri vel tangi valeamus. Hec
autem sepultura Christi fuit triduana, per quod innuitur quod nos
debemus esse sepulti tribus generibus peccatorum, scilicet cordis,
oris et operis quibus omnia genera peccatorum comprehenduntur.
Hanc quartam partem merito Joannes, qui interpretatur gratia
Dei vel in quo est gratia, apposuit, quia Christus est passus, crucifixus,
mortuus et sepultus de sola gratia et benignitate sua, non

p. 241

de necessitate vel coactione. Unde Isaias: " oblatus est quia <ipse>
voluit ", et Christus in Evangelio: " nemo tollit a me animam meam
sed ego pono eam ". Non minus tamen dictus est Joannes, id est
gratia Dei vel in quo est gratia, quia magna gratia fuit quod a
fluctivaga nuptiarum tempestate revocatus in virginitate permansit,
et quod virginem matrem Jesu Christi virginis inter angarias
crucis in custodia recepit, et quod altius ceteris Dominici
pectoris arcana rimatus, incomprehensibiliter de eternitate Verbi
eructavit dicens: " in principio erat Verbum et Verbum etc ".

Sequitur: DESCENDIT AD INFEROS, TERTIA DIE RESURREXIT A
MORTUIS.
Hec est quinta pars quam Thomas apposuit. Descendit ad
inferos tertia die ut sancti qui ibi vincti tenebantur per eum
educerentur. Unde Zacharias: " tu quoque in sanguine testamenti
tui emisisti vinctos tuos de lacu in quo non erat aqua ". Non fuit
otiosa tridui mora inter mortem et resurrectionem, sed dum corpus
jacuit in sepulchro anima descendit ad infernum, ut animas
sanctorum expectantium redemptionem secum duceret in paradisum.
Et tunc paradisi porta quae per Evam cunctis clausa
fuerat, remoto Cherubim qui in introitu paradisi cum flammeo gladio
positus erat, aperta fuit ut simul intrarent boni de inferno
extracti. Non enim Christus malos extraxit, iuxta illud Osee: " o
mors ero mors tua, morsus tuus ero inferne ". Non enim Christus
ex toto infernum spoliavit sed momordit. Cum enim morsum in
aliqua re facimus, partem capimus et partem relinquimus; sic
Christus infernum momordit, partem, scilicet bon<os>, extrahendo,
et partem, scilicet malos, ibi relinquendo. Non enim credendum

p. 242

<est> quod Cain vel Judam ex his extraxerit, quos ad penam eternam
ab eterno prescivit. Sane intellige quod dicitur 'Christus descendit
ad infernum', 'Christus fuit in infernum', id est anima eius; 'Christus
iacuit in sepulchro', id est corpus eius. In illo enim triduo anima
Christi fuit separata a carne, qua ratione ipse dicitur mortuus.
Caro remansit in sepulchro, anima descendit ad infernum, divinitas
tamen fuit cum utroque, scilicet in inferno cum anima et in
sepulchro cum carne. Licet enim anima separata fuerit a corpore
quantum distabat infernus a sepulchro, unio tamen divinitatis et
humanitatis in Christo non desiit nec desinit esse, nec remota a
corpore et anima poterit esse divinitas que ubique est. Unde David:
" si ascendero in celum, tu illic es, si descendero in infernum, ades "
Ambrosius tamen super illum versum: " Deus, Deus meus respice
in me, quare me etc. ", videtur velle quod divinitas sit separata
a corpore dicens ita: " clamat caro moritura Verbi a se protestata
discidium ", item: "clamat homo separatione divinitatis
moriturus ". Sed iste due auctoritates intelliguntur de discidio
Verbi et separatione divinitatis quoad protectionem. Visa est enim
divinitas separata a carne et eam dereliquisse quia eam non protexit,
sed suam protectionem illi subtrahens et potentiam suam
cohibens, illam passioni exponi permisit. Si enim divinitas suam
potentiam non cohibuisset sed exercuisset, Christus nunquam mortem
gustasset. Tertia die resurrexit a mortuis. Ad immortalitatem
surrexerunt multi ante Christum sed postea resoluti sunt in mortem.
Christus ergo primum resurrexit ad immortalitatem, unde Apostolus
ad Corinthios: " Christus resurrexit a mortuis primitie dormientum "
Item ad Romanos: " Christus resurgens a mortuis iam
non moritur, mors illi ultra non dominabitur ". Item ad Colossenses:
" Christus est primogenitus ex mortuis ", id est primus mortuorum
ad immortalitatem resurgens. Licet enim die crucifixionis
monumenta multorum mortuorum sint aperta, non tarnen resurrexerunt
ante eius resurrectionem, vel si antea, incinerati sunt

p. 243

postea. Ideo Christus voluit resurgere ut spem future nostre resurrectionis
in nobis firmaret, et ut, sicut ipse in corpore, ita nos
a vitiis resurgamus in mente. Tertia die: fuit enim in sepulchro tribus
diebus et tribus noctibus, id est tribus diebus naturalibus, non
quod per tres dies integros, sed per trium dierum aliquot partes.
Sexta feria circa horam nonam emisit spiritum, et ita per ultimam
partem sexte ferie in sepulchro quievit, et per totum sequens
sabbatum, et per noctem dominice diei in qua parum ante
diluculum surrexit Christus, et ita synodoc<h>ice verum est quod
tertia die resurrexit. Ideo noluit amplius suam resurrectionem differre,
ut dubitationem apostolorum de eius deitate auferret, ne
maiorem moram in morte faciendo desperarent. Nec citius voluit
resurgere, ne mors eius non vera sed ficta et phantastica videretur.
Vel ideo tertia die resurgere voluit ut per hoc daretur intelligi quod
illa resurrectio facta est vi et potentia Trinitatis, et quod nostra
resurrectio non est futura gloriosa nisi in fide Trinitatis, et quod
resurgere a morte anime non valemus nisi per fidem Trinitatis.
Vel ideo tertia die resurrexit ut significaretur quod per fidem illius
resurrectionis nos a tribus generibus peccatorum, scilicet cogitationis,
locutionis et operis resurgere debeamus. Vel ideo tertia
die resurrexit ut inveniretur quod a peccatis resurgere non possumus
nisi per ternarium virtutum, scilicet per fidem, spem et
caritatem, vel per penitentiam ubi tria sunt necessaria, scilicet
cordis contritio, oris confessio et operis satisfactio. Vel ideo tertia
die resurrexit ut homo saltem tertia die, id est tempore gratie,
resurgat. Si <symbolica> cogites, dies primus est tempus ante legem,
secundus tempus sub lege, tertius tempus sub gratia. Primo vel
secundo die homo non potest surgere; surgat ergo saltem tertio
Caput suum imitando. Vel ideo tertia die resurrexit ut ostenderetur
quod per fidem sue resurrectionis salvandi erant homines
trium temporum, scilicet temporis ante legem, temporis sub lege,

p. 244

temporis sub gratia, vel homines trium generum. Tria sunt genera
hominum salvandorum, scilicet coniugati, rectores, continentes sive
virgines. Ista tria genera salvandorum significant tres homines
quod Ezechiel vidit salvandos, scilicet Job per quem coniugati, Noe
per quem rectores, Daniel per quem continentes sive virgines intelliguntur.
De istis tribus generibus quicumque salvabuntur per
fidem resurrectionis Christi salvabuntur. Hanc quintam partem,
ubi agitur de fide resurrectionis Christi, merito Thomas apposuit,
ut sicut primum valde incredulus fuit resurrectionis eius, ita post
certitudinem pre aliis et inter alios vehementer illam predicet et
confiteatur. Quis enim melior testis quam qui prius dubitando inquirit
et inquirendo veritatem melius intelligit? Unde dictus est
Thomas, id est abyssus vel geminus, unde et grece dicitur didymus,
quasi duplex, quia quo ceteris plus et diutius dubitavit, eo
altius et profundius et quasi in duplum veritatem resurrectionis
cognovit et firmius stetit.

530 Sequitur: ASCENDIT IN CELUM, SEDET AD DESTERAM DEI PATRIS
OMNIPOTENTIS, INDE VENTURUS <EST> IUDICARE VIVOS ET
MORTUOS.
Hec est pars sexta quam apposuit Jacobus Alphei. Ascendit in
celum. Quadragesima die post resurrectionem, humanam naturam
quam de Virgine et in Virgine sumpserat super celos collocavit,
ubi tamen et primo secundum divinitatem erat; qui enim ubique
erat, ibidem <non> esse non poterat. Ascendit quasi propria virtute,
cum de Enoch legatur quod fuerit translatus et de Helia quod fuerit
raptus sive subvectus, quasi uterque impotens per se a terra
per aerem sublevari. Nec obviat quod dicitur de Christo: " et nubes
suscepit eum ", quia quasi in quodam globo baiule nubis ascendit
non tamen quod ascendens egeret mi<ni>sterio nubis, sed ut
per hoc ostenderetur quod omnis creatura parat obsequium suo

p. 245

Creatori. Ascendit ut nos ascendere doceat et faciat hic de vitiis
ad virtutes, de virtute ad virtutem, ut tandem corporaliter ascendamus
in celum ubi ipse est et Deum deorum in Sion videamus.
Ascendit non solus sed cum sanctis quos de inferno eduxerat,
unde Isaias in persona angelorum admirantium in eius ascensione
ait: " quis est iste qui venit de Edom tinctis vestibus de
Bosra? ". Edom interpretatur terrena vel rubea vel sanguinea et
significat mundum istum terrenum et multo sanguine infectum.
Bosra interpretatur munita et significat Jerusalem ubi fuit occisus,
turribus et aliis presidiis olim munitam, vel significat infernum
olim munitum sic ut omnes bonos clauderet et nullum exire permitteret.
Vestes tincte Domini <sunt> sancti multo sanguine purpurati,
et est sensus: quis est iste qui venit de Edom, id est de mundo, et
de Bosra, id est de Jerusalem vel de inferno? Venit, dico, indutus
vestibus corporeis olim tinctis sanguine passionis, vel venit indutus
et vallatus vestibus, id est sanctis <sanguine> tinctis, id est multam
effusionem sanguinis olim passis. Nec obviat illud evangelicum:
" nemo ascendit in celum nisi qui de celo descendit, Filius hominis
qui est in celo ". Sancti enim erant unum corpus cum Christo, erant
membra ipsius et vestis. Si ergo quis intrat cum membris et vestibus
suis non ideo dicitur intrare nisi solus, si nullus alius intrat
cum eo. <Sic> et Christus dicitur ascendisse solus, licet membra eius
et indumenta cum eo ascendissent. Sedet ad dexteram Dei Patris
Omnipotentis. Quod Filius sedere dicitur non membrorum positionem,
quasi in hoc statu ibi sit, sed quietem post laborem et judiciariam
designat potestatem et regnantis maiestatem. Ad dexteram
Dei Patris Omnipotentis. Non est Deus Pater aliquod corporale
quod habeat dexteram vel sinistram. Simplicissima namque
natura est que ubique tota est et ideo nullis dimensionibus circumscribi
potest ut aliquid sit ei dextrorsum vel sinistrorsum, ante vel
retro, sursum vel deorsum, sed per dexteram intelliguntur potiora
bona in eterna beatitudine, et est sensus: sedet, id est post laborem
et certamina passionis et palmam resurrectionis quiescit et conregnat,
secundum quod homo, ad dexteram Dei Patris Omnipotentis,

p. 246

id est in summa beatitudine sive in bonis Patris potioribus
omnibus aliis bonis alicui creature collatis. Nunquam enim alicui
creature tot et tanta bona contulit Deus quot et quanta contulit
homini Christo; plus ei conferre non potuit, nec eum meliorem facere
potuit quam fecit. Vel sedet, id est conregnat, secundum quod Deus
ad dexteram Dei Patris Omnipotentis, id est in <eadem qualitate>
cum Patre; et sic per dexteram intelligitur equalitas quam habet
Filius cum Patre. Inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
Venturus in aera: in spatio enim huius aeris apparebit et sedebit
contra locum montis Oliveti ex quo ascendit et, ut dicit Chrysostomus:
" angeli deferent ante eum instrumenta mortis sue, quasi
vexilla triumphi, scilicet Crucem illam essentialiter in qua crucifixus
est, et clavos et lanceam, et in carne eius videbuntur cicatrices,
ut videant in quem pupugerunt ". Unde in Evangelio: " et
tunc apparebit signum filii hominis in celo ", scilicet signum crucis
et clavi et <lancea> vel cicatrices in signum victorie. Quod ergo dicit
Joel: " congregabo omnes gentes et deducam eas in valle Josaphat
et disceptabo ibi cum eis ", ubi velle videtur quod in iudicio Dominus
sit descensurus in valle Josaphat, sic intelligitur: Josaphat
interpretatur iudicium Domini. In valle ergo Josaphat, id est in
iudicio Domini, congregabuntur omnes. Non enim Christus in illam
vallem descendet in iudicium, sed sedebit in aera cum senatoribus;
vel forte ideo dicitur fieri iudicium in valle Josaphat quia in terra,
id est in valle illa, mali congregabuntur, sed boni rapientur obviam
Christo in aera supra locum illum. Unde Apostolus: " mortui qui
in Christo sunt resurgent primi; deinde nos qui vivimus, qui relinquimur,
simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in
aera ". Judicare vivos et mortuos, id est bonos et malos, iustos et
iniustos, ut vivi virtutibus intelligantur et ad vitam predestinati,
mortui in peccatis et eterna morte damnandi, ut sit sensus:
vivos, id est vita eterna remunerandos, mortuos, id est eterna

p. 247

morte damnandos; vel vivos intellige quos adventus eius qui sicut
fur in nocte veniet adhuc viventes inveniet, qui tamen in ipso adventu
morientur et statim resuscitabuntur, et si quid adhuc erit
in eis longo tempore puniendum, in momento purgabitur pre terrore
et horrore et angustia adventus eius et in igne qui eum precedet
et superficiem terre et aerem comburendo purgabit. Mortuos
intellige quos adventus eius iam mortuos inveniet et resuscitabit.
Nota quod Filius iudicabit non ex vi humanitatis sed ex vi divinitatis,
nec sine Patre et Spiritu sancto, et ideo specialiter Filio iudicium
attribuitur quia ipse, non Pater vel Spiritus sanctus, ibi apparebit
in forma humana et in ea utramque sententiam proferet.
Unde in Evangelio: " Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium
dedit Filio ", id est utrumque, scilicet absolutionis et condemnationis.
Ipse enim Filius in forma humana proferet sententiam
absolutionis et benedictionis, scilicet: " venite benedicti etc. ", et
sententiam condemnationis et maledictionis, scilicet: " ite maledicti
etc ". Unde Jeremias: " ex ore Altissimi ", scilicet Christi, " in iudicio
non egredientur nec bona nec mala ", id est egredientur bona et
mala, ut due negationes faciant unam affirmationem; vel intelligantur
tantum negative et de Patre: ex ore Altissimi, id est Dei Patris,
in iudicio non egredientur etc., id est nec bona nec mala tunc egredientur
de ore eius, sed tantum de ore Filii. 'Bona' <vocat> sententiam
absolutionis, 'mala' sententiam condemnationis que malis
mala videbitur. Sunt et alie huiusmodi auctoritatis expositiones;
ad prolixitatem <vitandam> eas nunc taceamus. Merito hanc sextam
partem ubi agitur de dominica ascensione apposuit Jacobus, qui
supplantator sive luctator interpretatur. Magno enim luctamine et
magno conamine et carnis supplantation<e> fit ascensus a terris
ad celum, ab homine ad Deum, a labore ad quietem, a vitiis ad
virtutes, a stabulo ad palatium, ab exilio ad Regnum, ab umbra
ad lucem, ab imagine ad veritatem, a figura spei ad rem spei, a
religione carnis et hominum a<d> patriam supernorum spirituum.

p. 248

Nec mireris si Jacobum interpretamur luctatorem et supplantatorem.
Jacob enim, unde quasi <nominative> Jacobus sumitur,
prius supplantans fratrem primogenitorum percepit dignitatem,
postea luctans cum angelo optatam percepit benedictionem.

<Sequitur>: CREDO IN SPIRITUM SANCTUM.
Hec est septima pars quam Filippus apposuit, et est sensus:
credo in Spiritum sanctum, id est credendo in eum promoveor,
credendo in eum tendo, ei per fidem et caritatem inhereo, ei per
bonam operationem et bonam voluntatem ardenter unior. Est
enim Spiritus sanctus tertia persona in Trinitate, que est verus et
unus Deus cum Patre et Filio, qui consubstantialis Patri et Filio
ab utroque equaliter procedit. In eum ergo, sicut in <Patrem> et in
<Filium> credendum est. Congrue in septima parte fides de Spiritu
sancto, qui septiformis dicitur, collocatur, per septem gratias
sive dona Spiritus sancti que in Isaia dicuntur vel leguntur. Merito
hanc partem apposuit Filippus qui interpretatur amor supernus
vel amator supernorum a filos quod est amor, et iper quod
est super, qui in Spiritum sanctum, qui est amor Patris et Filii,
se credere confessus est. Vel Filippus interpretatur os <lampadis>,
quia verum <lampadem> et verum ignem, scilicet Spiritum sanctum,
confitetur et se in eum credere profitetur. Dicitur etiam os
<lampadis> quia verum lumen, inventum scilicet Christum, fratri
suo Nathanaeli nunciavit et predicavit.

Sequitur: SANCTAM ECCLESIAM CATHOLICAM.
Hec est octava pars quam apposuit Bartholomeus, et est repetendum
'credo' et secundum Augustinum 'in' prepositio est repetenda

p. 249

ut dicatur: credo in sanctam Ecclesiam catholicam. Dicit
Augustinus sensum mutari ut non eo modo dicatur [quod] credere in
sanctam Ecclesiam catholicam ut credit<ur> in Deum, sed dicit sic
debere intelligi: credo in sanctam Ecclesiam catholicam, id est in
Ecclesia sancta et catholica conversans credo in Deum. Sed melius
pretermittur et non repetitur 'in' prepositio. Non enim in aliquid
aliud est credendum nisi tantum in unum Deum et in tres personas,
scilicet in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, nec alibi
quietem invenit rationalis creatura; unde in Psalmo: " sitivit anima
mea ad Deum fontem vivum ", et alibi: " concupiscit et deficit anima
mea in atria Domini ". Et est sic distinguendum: credo Ecclesiam
sanctam, id est fidem catholicam tenentem esse sanctam. Ecclesia
dicitur congregatio fidelium, catholica communis et universalis
interpretatur. Illa ergo congregatio fidelium est credenda sancta
que communi et universali fide innititur, illa scilicet que habita
et predicata ab apostolis firma perseverat in ecclesiarum prelatis
et in multitudine populorum permanet et <est> inviolabilis, et non
est ea que in prostibulis et latibulis et sepe post telas et iuxta latrinas
susurratur et confingitur ab hereticis. Vel hoc vult dicere,
ut credamus quod Ecclesia catholica nunquam deficiet nec etiam
defecit a tempore Abel. Potest Ecclesia Dei quati et fluctibus allidi
sed non ita submergi quod aliqui boni non sint in ea. Unde Christus
in figura Ecclesie dixit Petro: " ego rogavi pro te Petre ut non deficiat
fides tua ", et alibi: " et porte inferi non prevalebunt adversus
eam ", scilicet Ecclesiam. Et in evangelio dixit angelus Marie:
" et regnabit in domo Jacob in eternum ", que domus appellata
est universalis Ecclesia que per fidem et confessionem Christi ad
patriarcarum pertinet sortem, sive in his qui de patriarcarum stirpe
carnis originem duxerunt, sive <in his qui > de aliis nationibus
carnaliter editi, spirituali lavacro sunt in Christo renati, in qua
videlicet domo " regnabit in eternum et Regni eius non erit finis ".

5




10




15




20







25




30




35




40




45




50




55







60




65




70




75




80




85







90




95




100




105




110




115







120




125




130




135




140




145




150







155




160




165




170




175




180




185







190




195




200




205




210






215




220







225




230




235




240




245




250







255




260




265







270




275




280




285




290







295




300




305




310




315




320




325







330




335




340




345





350




355







360




365




370




375




380




385




390







395




400




405




410




415




420







425




430





435




440




445




450







455




460




465




470




475




480







485




490




495




500




505




510







515




520




525









535




540







545




550




555




560




565




570




575







580




585




590




595




600




605







610




615




620




625




630




635




640








645




650




655




660





665







670




675




680




685




690




695

p. 250

Et Augustinus: " si nullo modo potest dici recte Ecclesia in qua
schisma est, restat ut quia Ecclesia nulla esse non potest, ea sit quam
in apostolice sedis per successiones episcoporum radice constitutam
nullorum hominum malitia valeat extinguere ". Et est: credo Ecclesiam
catholicam sanctam esse, id est sancitam et firmatam et
semper perseveraturam, ita quod nunquam deficiet, quod <aliqui>
boni non sint in ea. Vel est sensus: credo sanctam Ecclesiam catholicam
esse unam et in unitate totam consistere et ideo per partes
scindi non potest quia divisionem unitas non capit. <Qui> ergo ab
hac unitate dividitur, iam non in Ecclesia sed extra Ecclesiam esse
convincitur. Ecclesia dicitur esse una propter cultum unius Dei,
propter unam fidem quam tenet, propter unum baptismum quo
utitur et quia vinculo caritatis est sibi et inter se compacta et unita,
et quia unius viri unica sponsa et quia unius Patris unica filia.
Hic sensus comprobatur ex eo quod in maiori symbolo loco istius
dicti habetur: 'et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam'.
Hanc octavam partem apposuit Bartholomeus qui interpretatur
filius suspendentis aquas, scilicet Dei, qui aquas, scilicet
predicatores, sursum ad celestia trahit et elevat ut inde ad subdit<o>s
aqua, id est doctrina, distillet, qua Ecclesia catholica
informata et in unitate conservata elevatur ad celestia.

Sequitur: SANCTORUM COMMUNIONEM.
Hec est nona pars quam apposuit Mattheus, et est repetendum
'credo communionem sanctorum', id est ecclesiasticorum sacramentorum
cred<o> veritatem, id est cred<o> ecclesiastica sacramenta esse
vera communiter et generaliter a quocumque ministrentur. Vera
dico et quantum ad se et quantum ad effectum, dummodo malitia
suscipientis non impediat et ecclesiastica forma servetur. Baptismus
enim eque verus et eque bonus est et eque efficax traditus
a malo sicut collatus a bono, si ecclesiastica forma servetur et
malitia suscipientis non impediat. Vel credo communionem sanctorum,
id est de ecclesiasticis sacramentis credo et sentio id quod
communiter et generaliter sancti et catholici Patres de his crediderunt

p. 251

et senserunt. Si ergo queritur a te quid sentias vel credas
de baptismo et corpore et sanguine Christi et de ceteris sacramentis
ecclesiasticis, catholice respondebis: id credo de eis quod communiter
sancti crediderunt et senserunt, scilicet communionem
sanctorum, id est veritatem sacramentorum ecclesiasticorum. Sicut
enim Ecclesia in unitate consistit, sic et sacramenta eius in unitate
dicuntur consistere, unde in susceptione alicuius illorum patrinus
non debet esse nisi unus, ut testantur Iginus et Leo papa. Dicuntur
etiam in unitate consistere, quia non reiterantur ex maiori
parte et quia in fide unius consecrantur et conferuntur et quia extra
unitatem ecclesie non habent effectum. Vel sancta possunt hic
appellari tantum sacrament<um> baptismi, et est credo communionem
sanctorum: credo quod sacramentum baptismi sit <commune>,
id est nulli petenti denegandum sed communiter omnibus
exhibendum, quod non contingit de aliis sacramentis quia criminosis
et irregularibus sacramentum ordinis denegatur, nec etiam
feminis <debet> confici, impenitentibus denegatur sacramentum
penitentie, sacramentum vero eucharistie etiam quibusdam penitentibus
denegatur, sacramentum coniugii multis interdicitur, a
multis etiam non potest contrahi. Sed sacramentum baptismi nulli
penitenti denegatur. <Hic> sensus comprobatur ex eo quod in
maiori symbolo loco istius dicti, scilicet sanctorum communionem,
<habetur>: ' confiteor unum baptisma ', unum id est <commune>,
vel unum id est <non> retractabile, vel unum id est fide unius consecratum
et collatum, vel unum id est equivalens, eque efficax a
quocumque conferatur, dummodo forma ecclesiatica servetur et
malitia suscipientis non impediat. Vel ' sanctorum ' intelligitur in
masculino genere et intelliguntur sancti omnes salvandi, et quod
hic dicitur ad aliam vitam respicit in qua Deus erit omnia <in>
omnibus, et est 'credo communionem sanctorum', id est commune
premium ct commune bonum sanctorum, id est quod in alia vita
sancti omnes habebunt commune gaudium, commune bonum,

p. 252

commune premium, communem beatitudinem, non quod unus non
habeat plus altero et maiorem beatitudinem et maiora merita et
secundum quod vicinius et plenius unus contemplabitur Deum
quam alter, quia etiam stella differt a stella in claritate, sed ita
erunt convincti caritate ut nec inferior invideat superiori, nec superior
inferiorem contemnat, sed quicumque ita gaudebit de bono
alterius quasi ipse haberet, et ita quod habent singuli erit quasi
commune omnibus, et hoc erit cum Deus erit omnia in omnibus,
id est sufficientia omnium. Hanc nonam partem apposuit Mattheus
<qui> interpretatur donatus, quia talis communio non provenit
nisi de dono et gratia Spiritus sancti; vel ideo dictus est Mattheus,
id est donatus, quia magnum obtinuit donum, quod de peccatore
factus est iustus, de publicano factus <est> apostolus; <idem>
dictus est Levi, id est additus vel assumptus, qui<a> eum divina
electio assumpsit et numero apostolorum addidit, et post apostolatum
ei gratiam evangelii superaddidit.

Sequitur: REMISSIONEM PECCATORUM.
Hec est decima pars a Simone Cananeo apposita, et est repetendum
' credo remissionem peccatorum omnium ', scilicet originalium
et actualium, mortalium et venialium, quasi credo quod
peccata dimittantur a Deo, in parvulis per sacramenta, in adultis
per gratiam fidei et caritatis, per orationem dominicam, per tunsionem
pectoris, per aque benedicte aspersionem, per eleemosynarum
largitionem, et huiusmodi peccatum a Deo dimitti et ipsum
ad penam non imputari. Simon iste <qui> hanc partem apposuit
interpretatur ponens tristitiam; per tristitiam enim quam qui habet
de peccatis suis et alienis fit remissio peccatorum. Idem dictus
est Cananeus a Cana vico unde fuit, vel Cana interpretatur zelus,
inde Cananeus id est zelotes, scilicet emulator sive imitator, quia
Dominum dilexit et secutus est.

Sequitur: CARNIS RESURRECTIONEM.
Hec est undecima pars quam apposuit Thaddeus qui et Judas
dictus est, et repetitur 'credo carnis resurrectionis'. Humana
caro que aliquando animata fuit in die iudicii resurrectura firmiter

p. 253

credenda est, et queque anima corpori quod rexit quantumlibet
putrefacto, quantumlibet disperso, in momento, in ictu oculi assignabitur,
ut boni duplici stola, id est in corpore et in anima beatificentur,
et mali duplici contritione conterantur. Unde Apostolus:
" omnes quidem resurgemus ", scilicet boni et mali, " sed non
omnes immutabimur " in gloria resurrectionis, sed tantum boni
omnes resurgent in eadem carne et immortales et integri et incorrupti,
<et> soli boni erunt impassibiles, et hec est gloriosa resurrectio,
sed mali erunt passibiles et ita gloria impassibilitatis carebunt
in qua boni resurgendo immutabuntur. Quod in eadem
carne resurrecturi sint Job ostendit dicens: " in novissimo die de
terra <surrecturus sum> et rursum circumdabor pella mea et in
carne mea videbo Deum Salvatorem meum, quem visurus sum
ego <ipse> et non alius ", id est non in alia carne quam modo habeam.
Hanc undecimam partem apposuit Thaddeus qui interpretatur
corculus, id est cordis confitens, quia per veram confessionem et
per cultum cordis, id est munditiam cordis et operis, hic prius ad
resurrectionem anime venerit et in futuro ad gloriosam resurrectionem
carnis.

Sequitur: VITAM ETERNAM.
Hec est duodecima pars quam apposuit <Matthias> et repetit<ur>
' credo vitam eternam '. Vita eterna est beatitudo eterna,
<scilicet> ipse Deus qui est vita in se et in aliis confert vitam.
Bonum hoc omnes electi habebunt communiter et hoc bono omnes
electi perfruentur, sed alii aliis plenius; perfruentur vero delectando,
per caritatem merendo, per speciem videndo, non per speculum
et in enigmate. Habere ergo vitam est videre vitam, id est
cognoscere Deum in specie ipsa, et cognitio divinitatis per speciem
dicitur vita eterna. Unde Christus in evangelio: " hec est
vita eterna ut cognoscant te et quem misisti Jesum Christum "
esse unum et solum verum Deum. Hanc cognitione<m> omnes
electi habebunt licet differenter. Ipsa etiam delectatio et gaudium
quod singuli videndo Deum habebunt, potest dici vita eterna, et
quocumque modo vita eterna dicatur et recte dicitur credo vitam

p. 254

eternam ab omnibus electis esse habendam communiter et videndam
et cognoscendam et omnibus electis esse tribuendam. Vel
credo vitam eternam esse premium et finem et terminum omnium
laborum et stipendium militie christiane; pro ea laborandum est
ab omnibus et omnibus temporibus, et ea habita est quiescendum
et nihil ultra petendum vel desiderandum, unde spirituali
convivio nostre fidei merito ultimo loco ponitur. Vel vita eterna
dicitur vita quam homines boni et mali post generalem resurrectionem
vivent eternaliter, id est perpetuo, quasi ita: communiter
in die iudicii resurgent boni et mali, et exinde vitam omnium credo
esse eterna<m>, id est perpetuam et indeficientem sive ad bonum
sive ad malum. Mortuorum quidem resurrectionem que ante Christum
et post Christum celebrata est mors subsecuta est, nisi forte
in quibusdam illorum qui cum Christo resurrexerunt, si verum
est animas vel aliquos eorum ad immortalitatem resurrexisse, sed
generalis illa resurrectio que fiet in die iudicii separationi anime a
corpore non subiacebit, sed sive boni ad percipiendam beatitudinem
eternam, sive mali ad sustinenda supplicia eterna perpetuo
sustinent et vivent et nunquam deficient. Hunc sensum videtur
explicare finis alterius symboli, scilicet maioris ' credo in unum
Deum '. Sic enim ibi dicitur: " et expecto resurrectionem mortuorum
et vitam futuri seculi ". Matthias merito hanc ultimam partem
apposuit, quia vocatione fuit ultimus. Matthias interpretatur
parvus Dei, et in hoc parvitatem et minoritatem sui ostendit,
quod ultimo loco in convivio fidei ultimum ferculum apposuit.
Noluit enim alios precedere licet forte non essent omnes maioris
meriti, et in hoc secutus est illud: " quanto maior es, tanto humiliate
in omnibus ". Ferculum tamen quod apposuit omnia precedentia
fercula prerogativa dignitatis antecelluit, quia illa omnia
tendunt ad hoc, et nisi hoc subsequitur illa inutiliter habent<ur>.
Amen confirmatio est et quasi signaculum totius symboli. Amen
sonat vere vel fideliter, quasi vere et firmiter et fideliter est tenendum
quicquid in his duodecim sententiis continetur, aliter adultus
et discretus non salvatur, ut in fine sui symboli dicit <Athanasius>.

p. 255

Quicquid enim in his duodecim sententiis continetur est necessarium
ad fidem sanam, ad fidem rectam, ad fidem catholicam, ad
fidem <que> perducit ad speciem, id est ad cognitionem unitatis
in Trinitate et Trinitatis in unitate, non enigmaticam, non per
speculum sed per speciem, ad quam nos et vos perducat qui est
trinus et unus. Amen.

700




705




710




715





720




725




730







735




740




745




750




755




760







765




770




775





780




785




790





795







800




805




810




815





820




825




830







835




840




845




850




855




860







865




870