AGIOGRAPHIA


Laboris assiduitatis et nature fragilitas dehortantur, rei tamen
utilitas et illius quod dicitur auctoritas: "de stercore boum
lapidatus est piger", nos loqui compellunt. Ne ergo inter pigros
inveniri et de stercore boum lapidari mereamur, ut nostrorum
operum congruo auspicio finis subnectatur optimus, expositiones
nominum sanctorum in kalendario conscriptorum interpretando
vel etymologizando explicare decrevimus. Nomina tamen mensium
et nomina dierum mensium et septimanarum dilucidare aliave addere
utilia non pretermittemus. Huic ergo operi non immerito,
quia sanctorum nomina hic continentur, Agiographie nomen imponemus.
Ad propositum igitur maturantes primo nomina mensium
et dierum mensium et dierum septimanarum breviter perstringemus,
a nomine primi mensis inchoantes et sanctorum collegium
ut operi suo suffragium impendatur subnixe deprecantes.
Januarius igitur dicitur a janua que est primum hostium intrantibus
quia sit quasi janua et introitus anni, vel dicitur a Jano
deo gentilium, quia apud gentiles Janus habebat festum in prima
die januarii, vel quia januarius est principium anni sicut Janus dicebatur
esse principium omnium operum.

p. 138

Februarius dicitur quasi sacrificarius vel purgarius a februis,
id est sacrificiis et purgationibus que olim in illo mense precipue
solebant fieri pro animabus defunctorum.
Martius dicitur a Marte deo belli qui fuit pater Romuli, et ideo
Romulus in honorem patris sui primum mensem ab eius nomine
martium vocavit, vel ideo Martius dicitur a Marte quia in eo est
festum Martis, et ei consecratus est mensis ille quia eo tempore
cuncta animantia ad Martem aguntur concu<m>bendi voluntate.
Aprilis dicitur quasi aperilis quia tunc terra aperitur et flores
germinat, sed quia in hoc nimis derogatur Veneri, dicimus quod

p. 139

aprilis dicitur a Venere. Aphros enim Grece Latine dicitur spuma,
unde Venus dicta est Aphrodita quia secundum fabulam de spuma
maris et humore testiculorum Saturni nata fuit Venus, et ab
Aphrodita dicitur aprilis quasi aphrilis vel quasi aphrodilis, id est
venerius, quia ille mensis dedicatus est Veneri, quia omnia animalia
tunc in Venerem ruunt, vel quia in eo habet festum suum vel
quia in eo nata fuit.
Maius dicitur a maioribus sicut junius a junioribus. Cum enim
Romulus rem publicam instituisset, divisit populum Romanum
in duas partes, scilicet senes et juvenes, id est maiores et minores,
et ad honorem partium ab illis partibus duos menses nominavit,
scilicet a maioribus maium et a iunioribus iunium. Sunt adhuc et
alie derivationes istorum nominum, sicut in Ovidio Fastorum habetur
betur, scilicet quod maius dicitur a maiestate vel a Maia matre
Mercurii et junius a Junone vel a juventute vel a coniunctione
Roman<o>rum et Sabinorum, sed quod prediximus prevalet. Et
nota quod quidam solent proferre hoc nomen per d, scilicet madius,
quod sine dubio nihil est. Debet enim esse ex toto in eadem voce
cum neutro istius nominis major, scilicet majus, sed causa differentie
in nomine mensis i debet proferri vocaliter, licet sit consonans,
que in comparativo profertur consonanter, si congrue
proferatur.
Julius et Augustus olim dicebantur Quintilis et Sextilis a numero
quo distabant a principio anni, id est a Martio. Antiqui enim

p. 140

annum incipiebant a Martio usque ad tempus Nume Pompilii qui
addidit februarium et januarium et apposuit illos in principio anni
sed distinxit illos menses secundum lunationes, sicut et omnes alii
erant distincti et ita annus remansit incorreptus usque ad tempus
Julii Cesaris qui cum moraretur in Egypto annum correxit et distinxit
secundum cursum solis ad idem punctum in fine anni redeuntis.
Secundum ergo consuetudinem antiquorum qui annum
incipiebant a martio, omnes menses dicti sunt a numero quo distabant
a principio anni, id est a martio, ut quintilis quintus a
martio, sed postea ad honorem Julii Cesaris qui in illo mense natus
est vel aliquam victoriam obtinuit, dictus est julius.
Similiter sextilis quasi sextus a principio anni, id est a martio,
sed postea ad honorem Augusti qui in illo mense natus est vel aliquam
victoriam obtinuit, dictus est augustus. Nomina sequentium
mensium composita sunt a numero quo distabant a principio
antiqui anni, id est a martio, et ab hoc nomine imber, ut september
a septem et imber, octuber ab octo et imber, november a novem
et imber, december a decem et imber, quod sic intelligimus: september
quasi septimus ab imbre, id est a martio in quo imbres et
pluvie [h]abundant, vel september quasi septimus imber quia septimus
est a martio, et tunc, id est in septembri, imber est; sed prima
<sententia> prevalet. Similiter et alia nomina intellige que restant,
scilicet octuber, november, december.
Sequitur de nominibus dierum mensium. Primus dies cuiuslibet
mensis dicitur kalende a calo as quod est voco cas, quia eo
die solebat pontifex ascendere turrim de consuetudine Romana et

p. 141

volens nuntiare quota esset luna <eo> die vel principium mensis,
dicebat pluries calo calo calo, quasi voco vos, venite et audite etatem
lune vel principium mensis, et ideo dies ille dictus est kalende,
quasi vocationes; vel aliter de consuetudine Romanorum erat quod
in principio cuiuslibet mensis celebrabant nundinas et eas incipiebant
in nonis: quia ergo venturi nesciebant principium mensis,
ideo semper in prima die mensis preco turrim ascendebat et totiens
vocabat calo, quasi voco vos ad nundinas, quot dies restabant usque
ad diem in quo volebant incipere forum, ut si in quinto die quinquies
dicebat calo, si in septimo septies. Unde et ille mensis habet
<quinto> nonas, iste vero <septimo> nonas, quia semper in principio
cuiuslibet mensis faciebant principium fori vel in quinto die
vel in septimo, quod ideo ita diviserunt ut latrones nescirent quando
deberet esse forum, quia abscondebantur in silvis et venientes
ad forum occidebant et predabantur, et ideo dicte sunt kalende
quasi vocationes,et quia pluries dicebat calo, ideo ab illa pluralitate
dictum est tantum pluraliter kalende arum, vel kalende
quasi colende, quia antiqui principium mensis semper solebant
colere. Secundus dies mensis non habet proprium nomen sed quedam
oratio fungitur in loco proprii nominis, et ut generaliter dicatur
tantum tres dies mensis distinguuntur quasi propriis nominibus,
scilicet primus qui dicitur kalende et quintus vel septimus qui
dicitur none et nonus dies post nonas qui dicitur idus. None arum
dicuntur a nundinis id est a mercatis, quasi mercationes, unde
ille dies mensis dicitur none quia tunc <nundine> incipiebantur.
Idus est tantum pluralis numeri et feminini generis et declinatur

p. 142

sic: he idus, iduum, idibus, et interpretatur divisio, unde
ille dies mensis dicitur idus quasi divisio, quia tunc dividebantur a
nundinis, id est mercatis, que durabant a nonis usque ad idus vel
quia tunc dividebatur mensis, non quia in idibus sit medietas cuiuslibet
mensis, sed quia in idibus est divisio mensis quantum ad appellationem
dierum: ab idibus enim non computatur mensis nisi
per kalendas sequentis mensis, vel dicitur ille dies idus quasi edus
ab edendo, quia hic dies apud veteres epularum erat. Isti ergo tres
dies in mense habent sua nomina, sed ceteri carent nominibus
sed ponimus ibi in loco dierum illorum nominum quasdam orationes,
ut si mensis habet nonas in quinto die, semper in secundo die
post kalendas dicimus quarto nonas, in tertio die tertio nonas, in
quarto die pridie nonas, in quinto die sunt none. Si vero mensis
habet nonas in septimo die, statim post kalendas dicimus sexto
nonas, postea quinto nonas, et inde quarto nonas, postea tertio
nonas, postea pridie nonas, in septimo die sunt none. Post nonas
in quolibet mense statim dicimus octavo idus, post<ea> septimo
idus, post<ea> sexto idus, et inde quinto idus, post<ea> quarto idus,
post<ea> tertio idus, post<ea> pridie idus, postea in nono die post
nonas sunt idus. Post idus vero semper dies computantur per kalendas
sequentis mensis, et hoc ostendamus in uno ut idem intelligatur
in ceteris. Januarius post idus habet decem et octo dies.
Primus ergo dies post idus nono decimo kalendas februari dicetur
secundus octavo decimo kalendas februarii et sic semper diminuitur
numerus usque ad ultimum diem mensis in quo ultimo die
dicetur pridie kalendas februarii, et sunt omnes huiusmodi orationes
quarto nonas, quarto idus, quarto kalendas defective, id est
non plene; subintelligitur enim iste ablativus 'die' et hoc adverbium
'ante' ad regimen illius accusativi, et est sensus: quarto
nonas, id est quarto die ante nonas, tertio idus id est tertio die
ante idus, pridie idus id est primo die ante idus, pridie kalendas id
est primo die ante kalendas et sic de ceteris. Vide ergo quod quidam
menses in kalendis et in nonis et in diebus conveniunt, quidam
differunt. Quidam enim habent triginta dies, quidam unum

p. 143

et triginta, quidam duodetriginta. Item quidam post idus habent
nono decimo kalendas, quidam octavo decimo kalendas, quidam
septimo decimo kalendas, quidam sexto decimo kalendas. Item
quidam habent quarto nonas, quidam sexto nonas; octavo idus
omnes equaliter habent. Qui ergo in huiuscemodi pares sunt dicamus:
januarius, augustus, december in kalendis, in nonis et
diebus pares sunt; nam quilibet illorum nono decimo kalendas post
idus retinet et quarto nonas, et ex triginta et uno die constat.
Unde hi versus:

Primus et octavus mensis simul et duodenus
post idus retinent decimas nonasque kalendas,
et quarto nonas congaudet quilibet horum
et pariter gaudent triginta diebus et uno.

Item martius, majus, julius, octuber pares sunt. Nam quilibet
horum decimo septimo kalendas post idus retinet et sexto nonas,
et triginta uno diebus constat. Unde hii versus:

martius et majus octuber julius atque
in sexto nonas triginta diebus et uno
post idus retinent denas septemque kalendas.

Item aprilis, junius, september, november pares sunt. Unde
hii versus:

junius, aprilis, september et inde november
in triginta dies octo decimoque kalendas,
et quarto nonas congaudet quilibet horum.

Solus vero febrarius nulli par est. Unde hii versus:

octo dies et viginti tibi februe restant,
et tibi post idus sexto decimoque kalendas.

Sequitur de nominibus dierum septimane, qui aliter appellantur
secundum christianos, aliter secundum Hebreos aliter secundum
gentiles. Secundum christianos sic: prima feria, secunda

p. 144

feria, tertia feria, quarta feria, quinta feria, sexta feria, septima
feria; et dicitur feria, id est cessatio ab opere servili, unde et feria
dicitur festivus dies in quo cessare debemus ab operibus servilibus
et in quo sola res divina debet geri, vel dicitur feria a feriendis victimis
et secundum hoc soli festivi dies dicuntur ferie proprie, in
quibus sacrificia precipue solent fieri, sed quia qualibet die debemus
cessare a vitiis, inde est quod quilibet dies potest dici feria [dicitur],
vel feria dicitur quasi faria, quia in creatione mundi per singulos
dies fabatur Deus. In prima enim die dixit: "Fiat lux", in
secunda: "fiat firmamentum", et sic in aliis; vel dicitur feria a
fando, quia in feriis est nobis tempus fandi in divino vel humano
officio, et secundum hoc quilibet dies potest dici feria. Secundum
ergo consuetudinem christianorum sic appellandi sunt dies: prima
feria vel dies dominica vel dominicus, secunda feria, tertia
feria, quarta feria et cetera, et est sensus duplex in hoc. Quia
enim dies sabbati ab initio habitus est ferialis, ideo dies dominicus
nuncupatur prima feria quia primus est a feria, id est a sabbato
quod feriale solet esse; dies lune dicitur secunda feria quia secundus
est a feria, et sic de ceteris. Vel aliter dies dominicus dicitur
prima feria quia primus dies est septimane, quia feria est, et
sic de ceteris; dies dominicus vel dominica dicitur quia Dominus
noster tali die resurrexit.
Secundum Hebreos dies sic sunt numerandi: prima sabbati,
secunda sabbati, tertia sabbati, quarta sabbati, quinta sabbati,
sexta sabbati sabbatum vel sabbatum sabbatorum. Sabe id est
septem, unde dicitur sabbatum septima dies septimane et ipsa septimana

p. 145

dicitur sabbatum, unde illud: "jeiuno bis in sabbato", id
est in septimana, scilicet quarta et sexta feria; vel sabbatum interpretatur
requies, unde sabbatizare id est requiescere, et secundum
hoc sabbatum proprie dicitur septima dies septimane, quia
tunc Auctor omnium requievit ab omni opere quod patrarat, et
per synodochem sabbatum etiam dicitur ipsa septimana; ut dictum
est sabbatum etiam invenitur pro qu<o>libet die septimane et
cum tali adiuncto sepius: prima sabbati secunda sabbati et cetera;
sed septima dies simpliciter dicitur sabbatum vel sabbatum sabbatorum
per excellentiam, unde invenitur: "vespere autem sabbati
que lucescit in prima sabbati".
Secundum ergo Hebreos nominandi sunt dies sic: prima sabbati,
secunda sabbati et cetera, sed septima dies simpliciter dicitur
sabbatum vel sabbatum sabbatorum per excellentiam et est
sensus: prima sabbati id est prima dies septimane, que septimana
sabbatum dicitur; vel prima sabbati id est prima dies septimane,
que dies prima est <post> sabbatum; vel prima sabbati id est prima
dies a sabbato vel post sabbatum.
Secundum vero gentiles nominandi sunt dies a nominibus planetarum,
et quilibet dies ab illo planeta est nominandus qui preest
prime ore illius diei, ut dies solis vel dies dominicus, dies lune,
dies Martis, dies Mercurii, dies Jovis, dies Veneris, dies Saturni.
Sunt enim viginti quattuor hore in die naturali. Diem naturalem
vocamus spatium diei et noctis, quod spatium distinguitur viginti
quattuor horis, et planete sunt septem et presunt illis viginti quattuor
horis, et quilibet habet tres de illis horis in sua potestate hoc

p. 146

ordine: primus habet primam horam, secundus secundam et sic
usque ad septimam. Postea iterum primus habet octavam, secundus
nonam et sic usque ad quartam decimam. Postea primus iterum
habet quintam decimam, secundus sextam decimam et sic
usque ad unam et vicesimam. Tres ergo hore que supersunt ita
distribuentur: ille planeta qui primam habuit horam in die illa,
habebit primam horam de illis tribus, secundus secundam, tertius
tertiam et sic finitus est dies. Quartus ergo planeta qui sequitur
habebit primam horam sequentis diei et ita ille dies denominabitur
ab eo, et exempli gratia ponatur quod dies iste hodiernus
sit dies sabbati et habeatur ordo planetarum dihgenter, qui
talis <est> habito principio a superiori: Saturnus, Jupiter, Mars,
Sol, Venus, Mercurius, Luna, postea iterum Saturnus, Jupiter et
cetera. Saturnus ergo hodie habet primam horam, Jupiter secundam,
Mars tertiam, Sol quartam, Venus quintam, Mercurius sextam,
Luna septimam, Saturnus octavam Juppiter nonam, Mars decimam,
Sol undecimam, Venus duodecimam, Mercurius tertiam
decimam, Luna quartam decimam, item Saturnus quintam decimam,
Jupiter sextam decimam, Mars septimam decimam, Sol octavam
decimam, Venus undevicesimam, Mercurius vicesimam,
Luna unam et vicesimam; item Saturnus alteram et vicesimam,
Jupiter tertiam et vicesimam, <Mars quartam et vicesimam, scili>cet
ultimam. Sol ergo <qui> sequitur habebit primam horam in
sequenti die, unde et ille dies dicitur dies solis vel dies Domini vel
dies dominicus vel dominica quia sol omnium planetarum mediator
est, et omnibus dominatur et in dominico die habet suam potestatem.
Sic igitur computando singulos dies a singulis planetis qui
primas in eis habent horas denominatos invenies. Quod autem
planeta dicitur preesse hore vel habere horam diei in sua potestate
sic intellige, quia in ea hora habet maiorem vim quam alius planeta
vel quam ipse in ali hora et magis dominatur et exercet vires
suas in ea quam in alia hora Et nota quod Ecclesia sive appellet
dies secundum consuetudinem christianorum sive secundum
consuetudinem Hebreorum sive gentilium, solet septimum diem
appellare simpliciter sabbatum et non diem Saturni vel septimam
feriam, quod de vulgari tractum est vel quia vult Ecclesia semper
reminisci requiei quam Deus tali die habuit, ut per singulas septimanas
possit et ipsa requiescere a persecutionibus tam intrinsecis
quam extrinsecis.
Videat ergo sacerdos vel alius quicumque vult significare vel

p. 147

festum vel aliud esse preteritum vel futurum in aliqua die <septimane>
vel mensis, qualiter sit ei pronuntiandum. Dicet ergo: tale
festum erit in die dominico vel in die lune vel in die Veneris vel in
die sabbati; similiter dicet: tale festum erit in prima sabbati vel
in secunda sabbati vel in tertia sabbati et cetera; similiter in prima
feria vel in secunda feria et cetera; similiter dicet de diebus mensis:
tale festum fuit vel erit in kalendis ianuarii vel in nonis ianuarii
vel in idibus ianuarii vel quarto nonas ianuarii vel [in] tertio idus
ianuarii vel pridie idus ianuarii vel decimo kalendas ianuarii et
est sensus: pridie idus ianuarii, id est primo die ante idus ianu<a>rii,
tertio kalendas ianuarii, id est tertio die ante kalendas ianuarii et
sic in aliis.
His ergo premissis, sequitur ut quod proposuimus de nominibus
sanctorum exsequamur, secundum ordinem incipientes a
januario. Si tamen aliqua nomina sanctorum pretermiserimus, non
erit hoc ex invidia, sed ideo quia non omnia in nostro kalendario
conscripta reperiuntur.
CIRCUMCISIO dicitur quasi circumcesio a circumcido, - dis,
quia tali die Dominus noster fuit circumcisus secundum consuetudinem
Judeorum. Solent enim Judei - quod adhuc servant pueris
suis - cultello lapideo anteriorem pellem virilis membri circumcidere,
unde et pellis illa preputium dicitur quia preputiatur, et similiter
ipsa circumcisio preputium dicitur.
BARBATIANUS dicitur a bari quod est forte et <batin> quod est
gradus et ana quod est sursum, inde Barbatianus dictus est quia
fortis fuit ad gradiendum superius, id est ad supernam gloriam,
vel sic dictus a barba, id est a virilitate et fortitudine, quia barba
signum <est> fortitudinis, et ipse fortis fuit contra vitia, vel dictus
est a bar quod est filius et beatitudo, ideo Barbatianus id est filius
beatitudinis.
CONCORDIUS quia in se concordiam habuerit virtutum expulsa
discordia vitiorum, vel Concordius quasi cum corpore dius, id est
deus, quia existens in corpore deus et beatus fuit. MACARIUS dicitur
a machia quod est pugna et ares quod est virtus, inde Macarius

p. 148

quasi virtuosus pugnator contra vitia, vel dicitur a magister et
caris quod est gratia, quasi magister gratiosus, id est doctor gratie;
hortabatur enim semper suos monachos ad acquirendam gratiam
divinam. EPIPHANIA, THEOPHANIA, APPARITIO pro eodem
festo. Apparitio dicitur ab appareo es, quia tali die divina potentia
multis miraculis apparuit. Epiphania vel theophania dicitur,
ab epi quod est super vel theos quod est Deus et phasma quod est
apparitio; inde epiphania vel theophania quasi epiphasmia vel theophasmia,
id est superna apparitio vel divina apparitio; tali enim
die multis miraculis divina et superna potentia claruit; tali enim
die de aqua factum est vinum, stella magos duxit ad presepium,
Christus a Joanne baptizatus est, Spiritus sanctus in specie columbe
super Christum visus est, vox Patris intonans audita est;
vel dicitur epiphania vel theophania ab epi et theos et phone quod
est sonus, inde epiphania vel theophania id est supernus vel divinus
sonus, quia eodem die vox Patris intonuit de celo: "hic est
filius meus dilectus in quo mihi complacui: ipsum audite". Nota
quod his diebus legitur evangelium ubi habetur quod Jesus de
aqua fecit vinum, et debet ibi esse talis littera: "ut gustavit archit<r>iclinus
aquam vinum factam", ut 'factam' sit accusativi

p. 149

casus et feminini generis. Item potest ibi esse hec alia littera: "aqua
vinum factum", ut 'aqua' sit ablativi casus et 'factum' sit
accusativi casus et neutri generis; est enim sensus: vinum factum
aqua, id est de aqua. Si vero ibi habeatur: 'aquam vinum factum',
ut 'aquam' sit accusativi casus et 'factum' sit neutri generis,
falsa est littera; non enim vinum est factum aqua, sed aqua facta
est vinum. FIRMINA dicta est quia firma fuit in fide Christi. <H>ILARIUS
dictus est ab hilaritate quia hilaris fuit in servitio Dei, vel
<H>ilarius quasi alarius ab altus et ares quod est virtus, quasi altus
et virtuosus quia altius et subtilius est locutus de divina virtute
quam alii, vel <H>ilarius quasi <h>ylearius ab <h>yle quod
est primordialis materia in qua omnia erant confusa et inordinata
in chao, et ipse in verbis suis valde fuit obscurus et confusionem
generans. REMEDIUS dictus est quia remedium contulit sibi et
aliis, vel Remedius quasi verbum divinum, a rema quod est verbum
et dius quod est divinus, quia verbum Dei predicavit
hominibus.
FELIX dictus est a felicitate, vel Felix quasi ferens lites et
tribulationes huius mundi pro vita eterna, vel Felix quasi ferens
lucem, id est aquam ad fidem, id est ducens populum ad fidem.
MAURUS dictus est a mauron quod est nigrum et superatus vel
secans, quia superavit nigredinem vitiorum et secuit et superavit
et mortificavit ea in se, vel Maurus quasi manens aura, id est
splendor, quia splenduit virtutibus inter alios; aura enim est
splendor [auri]. MARCELLUS dictus est quasi mala arcens a se, vel
Marcellus quasi maria percellens, id est mundanas adversitates
percutiens et conculcans, vel Marcellus quasi martia cella, quia
fuit cella id est habitaculum virtutum, et fuit marti<u>s id est bellicosus
contra vitia; similiter et inde dicitur MARCELLINUS. ANTONIUS

p. 150

dictus est ab ana, quod est sursum, et teneo; inde Antonius
quasi antenius, id est tenens et considerans superna et despiciens
mundana, vel Antonius ab ana quod est rectum et ton quod
est terra vel teneo, quia inter terrena rectitudine<m> tenuit et
item virtut<e>m.
PRISCA dicta est quasi priorem sortem capiens, id est meliorem,
cum terrena spernens celestia quesivit. FABIANUS quasi fabricans
beatitudinem supernam, id est eam sibi acquirens, vel Fabianus
quasi favianus a faveo et ana quod est sursum, quia supernus
favor, id est divinus, fuit cum eo. SEBASTIANUS dictus est a
sequens et beatitudo et astim quod est civitas et ana quod est
sursum, inde Sebastianus quasi sequens beatitudinem superne civitatis.
AGNES dicta est ab agna quia mitis et humilis fuit tanquam
agna, vel dicitur a greco [quodam, scilicet] agno<s> quod est
pium, quia pia fuit et clemens, vel Agnes ab agnosco scis quia pre
ceteris agnovit viam veritatis; et nota quod dicitur hec Agnes tis
et hec Agnes Agnis et hec Agna Agne pro eadem virgine, et in omnibus
istis accentus est in nominativo in prima syllaba; item invenitur
declinatum grece hec Agne Agnes, et tunc est accentus in
fine. VINCENTIUS dictus est quasi victoriam incendii, id est tormenti,
tenens, quia incendio martyrii superari non potuit, vel Vincentius
quasi vitia incendens et mortificans in se, vel Vincentius
quasi vim incendii tenens. ANASTASIUS dictus est ab ana quod est
sursum et stasis quod est stans vel status, quasi sursum stans a
vitiis ad virtutes; vel anastasis dicitur resurrectio ab ana et stasis,
unde Anastasius quia resurrexit a morte ad vitam, a vitiis ad virtutes
et inde similiter dicta est ANASTASIA virgo, et eadem ratione
eius festum colitur in die Nativitatis Domini. EMERENTIANA dicta
est quia meruit ana, id est superna. CONVERSIO dicitur a convertor:
est enim converti 'cum', id est simul, ab omnibus peccatis et

p. 151

malis verti. Ille enim non convertitur qui unum peccatum confitetur
sacerdoti et aliud celat, nec talis postea potest dici conversus,
nec illud est conversio. Dicta est ergo Conversio quia ea die
Paulus conversus fuit ad fidem Christi, vitiis dimissis; quare Paulus
dictus sit in sequenti dicemus. PROIECTUS dictus quia abiectus et
vilis habebatur inter alios, vel Proiectus quia pro Deo iecit terrena,
id est amorem terrenorum. POLYCARPUS dictus est a polys quod est
pluralitas et carpos quod est fructus, quia multiplex fructus virtutum
fuit in eo, vel quia multos fructus contulit Deo convertendo
multos ad fidem. GEMINIANUS quasi geminus in fide, quia fides geminata,
id est augmentata, id est in duplum respectu aliorum fuit
<in eo>, vel Geminianus a gemma et ena quod est unitas, quasi
gemma unica et incomparabilis inter alios; eluxit enim inter alios
gemmoso splendore virtutum, vel Geminianus dicitur a gemens et
ana quod est sursum, quasi gemens et dolens pro dila[ta]tione supernorum,
id est celestium; dicebat enim cum Apostolo: "cupio
dissolvi et esse cum Christo". SEVERUS dictus est quasi satis verus
vel quasi sequens veritatem, id est Christum dicentem: "ego sum
via et veritas et vita". BRIGIDA dicta est quasi brisida a brisim
quod est elicere, quia elicita et extracta fuit a sordibus concupiscentie,
vel Brigida quasi frigida ab estu et incentivo vitiorum. Ypa
grece, latine dicitur ire, anti id est contra, inde dicitur hoc YPAPANTI
indeclinabile, id est obviatio vel obcursus, unde representatio

p. 152

Domini in templo, scilicet festum Purificationis beate Virginis
dicitur Ypapanti, quia tunc Symeon Christo occurrit et obviavit
et in ulnis suis accepit. Si inveniatur Ypopanti per o, littera
corrupta est. PURIFICATIO ideo dicitur quia quamvis non indigeret,
tamen beata Virgo secundum consuetudinem Judeorum pro sua
purificatione obtulit oblationes in templo. Et nota quod Maria
mater Domini dicta est a mari propter claritatem, quia mare semper
clarum est. Unde Maria illuminatrix vel stella maris interpretatur,
quia genuit lumen mundi, id est Salvatorem per quem mundus
illuminatus est, qui usque ad illud tempus erat sub umbra ignorantie;
sermone autem Syro Maria domina nuncupatur, et pulchre
quia Dominum genuit; vel mar quasi mater, ia id est Dei, inde Maria
id est mater Dei. SIMEON dictus est quasi audiens vel obediens,

p. 153

vel quasi compugnans a sin quod est cum et machia quod est pugna,
quia pugnabat contra vitia, vel dictus est a simus, - a, - um quod est
curvum et on quod est totum vel omne, quasi totus incurvus propter
senectutem vel totus curvus ad servitium Dei. BLASIUS dictus
est quasi blandus, quia blandus et suavis fuit, vel Blasius quasi
bravius, quia braveta fuit optimus et in suo cursu bravium, id est
premium et coronam eterne vite, obtinuit. AGATHA dicitur ab agios
quod est sanctus et theos quod est Deus, quasi sancta dea, vel dicitur
sic ab a quod est sine et ge quod est terra et theos, inde Agatha
quasi dea sine terra, id est sine amore terrenorum, et <declinatur>
hec Agatha Agathe et est accentus in principio, et hec
Agathe thes et est accentus in fine. JULIANUS dicitur ab jubilus
quod est letabundus cantus vel vox confusa pre gaudio, et ana
quod est sursum, inde Julianus quasi jubilanus quia cum jubilo
exultationis superna appetivit vel quia letabundus fuit inter
homines; inde etiam eadem ratione dicta est JULIANA virgo. SCOLASTICA
dicta est quasi disciplinata in scola Dei, vel dicitur sic a
scola quod est vacatio, quia diligenter et affectuose vacavit et
operam dedit Dei servitio et jeiuniis et orationibus. TECLA dicta
est a theos et cleos quod est gloria, inde Tecla quasi dea gloriosa.
FUSCA dicta est a fuco colore, quasi fuca, quia fucata fuit et tincta
colore virtutum. MAURA dicitur quasi manens aura, id est splendor
inter alias mulieres. VALENTINUS dictus est quasi valens Deus vel
quasi valentiam tenens id est potentiam contra vitia. FAUSTINUS
quasi faustus, id est fortunatus. JOVITA dictus est quasi javita,
id est Dei vitam tenens; ia enim Deus dicitur. CATHEDRA SANCTI

p. 154

PETRI dicitur quia tali die positus fuit in cathedra apostolicatus
Rome. MATTHIAS hebraice interpretatur donatus, quia donatus et
datus fuit pro Juda. Iste enim in locum eius electus est ab apostolis,
cum pro duobus sors mitteretur, vel Matthias quasi + manum +
a manum quod est bonum et thesis quod est positio, inde Matthias
quasi bonum positum pro malo, scilicet Juda. PERPETUA dicta est
quasi perpetiens dea, quia amore Dei multa perpessa sit, vel quia
perpetuam et eternam vitam sibi acquisivit, vel Perpetua quasi
perfecte peccata tuens, id est prospiciens, et eis postpositis et mortificatis
Christo ad<h>esit. FELICITAS dicta est quia felix fuit et
beata, vel Felicitas quasi ferens, id est dicens vel desiderans [il]licita
et ab illicitus abstinens. GREGORIUS quasi gregis, id est populi,
predicator, a grex et gore quod est predicare vel dicere; vel dicitur
Gregorius quasi egregorius ab egregius et gore, quasi egregius predicator
et dictor, quia luculentissimus et serenissimus fuit in dictis
et doctrinis suis. BENEDICTUS dictus est vel quia multa bene
dixit, vel quia omnes bene dicebant de eo, vel quia inter ceteros
meruit benedictionem divinam. ANNUNTIATIO BEATE MARIE dicitur
quia tali die fuit ei per angelum nuntiatus adventus sancti
Spiritus in eam, et ideo sic dicitur quasi adventus Sancti, scilicet

p. 155

ad Mariam. Et nota quod in Evangelio de ceco nato hec littera debet
haberi ibi: "quis peccavit hic aut parentes eius ut cecus nasceretur"?,
ut sit ibi ' quis ' masculinum et non ' quid ' neutrum, et
debet legi sub duabus interrogationibus ita: "quis peccavit?" Hic
suspende litteram cum interrogatione et postea procede: "hic aut
parentes eius ut cecus nasceretur?". Et est sensus: ' quis peccavit
ut cecus nasceretur iste homo ? ', scilicet: ' peccavit hic aut parentes
eius peccaverunt ut cecus nasceretur ' ? Unde Dominus competenter
subicit responsione: "neque hic peccavit neque parentes
eius". Hec enim responsio non esset competens si esset ibi ' quid '
in neutro genere et accusativo casu. Similiter in Passione Domini
hec littera debet haberi ibi, scilicet: "amice ad quid venisti? " Si
hic habeatur ' ad quod ' per ' o ' non est latine dictum. ' Quod'
enim per ' o ' nunquam interrogative vel infinite potest poni sine
substantivo, ut: ' quod animal currit ' ?, si enim dicatur: ' quod
currit ', non dicitur latine, sed ' quid ' per ' i ' scriptum competenter
sic ponitur: ' quid currit ' ? Quidam contra dicunt quod ibi
debet esse ' quo ' ablativus et ' a ' prepositio ut dicatur: ' amice a
quo venisti' ?
Neos grece latine dicitur novum et componitur cum phytos
quod est fides et dicitur neophytus, id est novellus et rudis fidelis
vel nuper renatus; vel componitur a neos et phyto quod est quero,
quasi novus quesitor: qui enim nuper ad fidem conversus est,
de fide querere solet. Item neos componitur cum mene quod est
luna et dicitur hec Neomenia e, quoddam festum Judeorum quod
faciunt in novilunio, unde et neomenia dicitur, quasi nova luna

p. 156

vel novilunium. Parasceve componitur a paro ras et cena, inde parasceve
id est preparatio cene; hoc nomine dicebatur sexta sabbati
in qua Judei preparabant necessaria sabbato.
Fagin id est comedere, scenon id est umbra, inde componitur
hec Scenofegia, quoddam festum Judeorum, scilicet fixio vel dedicatio
tabernaculi, sic dictum quia tunc sub umbris salicum comedebant,
vel est compositum a scene quod est tabernaculum,
inde scenofegia, - e predictum festum in quo, sicut dictum est, comedebant
sub umbris salicum, et celebrabatur a Judeis sub umbris
salicum in memorian. expeditionis cum ab Egypto promoti in tabernaculis
agebant, et licet in hoc nomine producere et corripere penultimam
pro voluntate legentis, et quare in Libro derivationum diligenter
assignavimus. Fase interpretatur transitus, et inde hec PAC<H>A,
-SC<H>E id est transitus,quasi Fasca; tunc enim Dominus noster
de morte transivit ad vitam, de mundo ad Patrem, de conversatione

p. 157

hominum ad collegium angelorum. Pasc<h>a etiam fuit quando
Judei Egyptum exeuntes mare transierunt et post transitum letitie
canticum cantaverunt, et tunc primum celebratum est pasc<h>a. TIBURTIUS
quasi timens burim terream, id est curvationem terrenorum;
timuit enim curvari circa concupiscentiam terrenorum, et ideo dictus
est sic a timens et buris, quod est curvatio aratri, et terra, vel Tiburcius
quasi tebearcis, id est tenens beatam arcem, scilicet virtutum.
VALERIANUS dictus est a valens et ares, quod est virtus, et ana quod
est sursum, quasi valens in acquirenda superna virtute. MAXIMUS
dictus est quasi mazimus, id est manens azymus, id est sine fermento
vitiorum. GEORGIUS dictus est a ge quod est terra et orge quod
est colere, inde Georgius quasi colens terram, id est animum suum
mundans a spinis vitiorum. MARCUS interpretatur excelsus mandato,
utique propter evangelium Altissimi quod predicavit, dictus
sic a marco quod est maior malleus, vel ideo dicitur a marco, <id
est> malleo, quia malleus fuit et persecutor vitiorum, vel Marcus
quasi manens arcus, scilicet vitiorum. FILIPPUS dictus est a filos
quod est amor, et iper quod est super, quasi amator supernorum,
vel Filippus dicitur a fos quod est vox et lampas, inde Filippus
quasi vox vel os lampadis, quia lumen inventum et veram lampad<e>m
predicavit Nathanaeli. NATHANAEL interpretatur donum Dei,
a nathan quod est donum et el quod est Deus, inde Nathanael

p. 158

id est donum Dei quia dolus et simulatio in eo non fuit. JACOBUS
tam Zebedei quam Alphei filius dictus est, et interpretatur
Jacobus supplantator, quia uterque illorum curam carnis supplantavit,
id est decepit et cadere fecit, et uterque carnem contempsit
subiciendo eam afflictionibus et martyriis; Jacobus etiam similiter
interpretatur supplantator vel quia vitia supplantavit in se
vel quia in ortu plantam nascentis fratris apprehendit vel quia
postea fratrem arte decepit, vel Jacobus dicitur a ia quod est Deus
et cobar quod est onus vel pondus, inde Jacobus quasi pondus divinum,
id est firmitas contra vitia, vel Jacobus quasi Jacopus a
iaculo et cope quod est cesio, inde Jacobus quasi incisio jaculorum,
id est vitiorum. INVENTIO SANCTE CRUCIS dicitur quia tali die illa
crux sanctissima in qua Salvator mundi pependit inventa fuit,
sed non reperta. Est enim invenire venire in id quod cupimus vel
querimus. Invenimus ergo quesita, sed reperimus ultro occurrentia.
Fuit ergo inventa crux sed non reperta, et ideo dicitur inventio
sed non repertio sancte crucis. ALEXANDER dictus est ab a quod
est sine et lexis quod est sermo et andros quod est vir, inde Alexander
quasi sine virili, id est humano, sermone: non enim sermo eius
videbatur hominis sed Dei; et si fari licet, eadem ratione etymologie
Apostolicus noster dictus est Alexander, quia eius verba non
hominis sed Dei sunt, unde iam non iure homo dicitur sed deus:

p. 159

nam sub forma humanitatis latet imago deitatis; vel Alexander
quasi altum exemplar, scilicet honestatis et religionis, constantie
et fortitudinis. EVENTIUS dicitur quasi extra ventum terrenorum
positus, quia nec extollebatur vento mundane prosperitatis nec
deprimebatur vento adversitatis, vel Eventius dicitur ab eu quod
est bonum et ethis quod est mos, inde Eventius quasi bene moratus;
bonis enim moribus fuit instructus. THEODOLUS dicitur a theos
quod est Deus et odo<r> quasi divinus odor, vel Theodolus quasi
thanatodolus a thanatos quod est mortuus et dolus quia dolus in
eo extinctus et mortificatus est, vel Theodolus quasi theod<e>lus
a theos et d<e>los quod est revelatio, quasi Dei revelatio quia ei
et per eum multis aliis divina gratia revelata et data est. JUVENALIS
dictus est quasi iuvans alios ad fidem venire volentes, vel Juvenalis
quasi iuvenes alens, id est inscios et minus doctos pane verbi
Dei cibans. JOANNES ANTE PORTAM LATINAM dicitur, quia tali die
in ferventis olei dolium fuit missus Joannes Rome ante portam que
latina dicebatur. VICTORIA SANCTI MICHAELIS dicitur quia tali die
victoriam obtinuit in prelio contra draconem, id est diabolum,
quando expulit eum de celo cum omnibus suis sequacibus. GORDIANUS
dicitur quasi geordianus a ge quod est terra et or quod est bonum
et dian quod est claritas, quasi bona claritas terre vel quasi
terra bona et clara: bona in se, clara quantum ad alios quibus splendore
virtutum illucescebat. EPIMACHUS dicitur ab epi quod est
super et machia quod est pugna, quia factus est superior et victor
in pugna contra vitia. PANCRATIUS dicitur a pancratium quod est
tormentum vel flagellum, quia tormenta passus est, vel Pancratius
quasi pan<g>ratius, id est totus gratiosus in conspectu Dei, a
pan quod est totum et gratia. NEREUS dictus est quasi enereus ab
ener quod est vis vel fortitudo et eu quod est bonum, quasi bona

p. 160

fortitudo, vel Nereus dicitur a neos quod est <novum> et ares quod
est virtus, inde Nereus quasi nova et magna virtus. ARCHILLEUS
dicitur ab archos quod est princeps et leos quod est populus, quasi
princeps populi, quia suo tempore principatum obtinuit inter alios,
vel quia princeps populi et caput fuit ducendo eum ad fidem, vel
fuit princeps populi, id est superator vitiorum que popularia sunt,
id est vilia respectu virtutum. CHRISTINA dicta est quasi Christi
nata, id est Christi filia. VICTOR dictus est quia contra vitia victoriam
obtinuit, vel Victor quasi virtutum thetus, id est lectus, quia
in eo tamquam in lecto virtus Altissimi et virtutum collegium requievit.
ISIDORUS quasi asidorus, id est ad sidera ruens, id est ad
celestia festinans. SYRUS dictus est a syren quod est tractus, quia
ob merita virtutum meruit trahi ad angelorum consortium,
vel Syrus quasi silux <id est> divina lux, a si<o>s quod est Deus
et lux. EUSTACHIUS dicitur ab eu quod est bonum et tuchis quod
est fortuna, inde Eustachius quasi bene fortunatus, sed Eustasius
dicitur ab eu et stasis quod est status vel stans, quasi stans bene,
id est firmiter in servitio Dei. AGAPITUS dictus est quasi agios pital,
id est sancta via: agios id est sanctus, pital id est via, vel agapa
e dicitur dilectio sive elemosina, inde Agapitus id est dilectus sive
elemosinarius et misericors. THEOPISTUS dicitur a theos quod est
Deus et pistis quod est fides, inde Theopistus quasi divina fides vel
fidelis Deus. GENESIUS dicitur a genos quod est barba et sios quod
est Deus, inde Genesius quasi barbatus, id est fortis Deus, quia

p. 161

ba<r>ba signum est fortitudinis. TEHOPONTIUS dictus est a theos
quod est Deus et pons tis, quasi pons Dei, quia per ipsum multi
ad Christum transierunt. URBANUS dictus est ab urbs bis et ana
quod est sursum, quia superne urbis meruit incolatum. PETRONILLA
dicitur a petens et thronus quod est sedes, et illarum, unde
Petronilla quasi petens thronum illarum, id est virginum. NICOMEDES
dicitur a <n>icos quod est victoria et melan quod est nigrum:
et dominus fuit et victoria nigrorum, id est vitiorum. PROCULUS
quasi proculcans vitia et percutiens, vel Proculus quasi procellus,
a procella e quod est tempestas, vel a procello lis quod est
percutere, quia tempestas et persecutio fuit vitiorum. ASCENSIO
dicitur quasi ad superiora scansio, quia ea die Christus celum ascendit
videntibus apostolis. PENTECOSTEN dicitur a penta quod est
quinque et coste quod est decem, quia decies quinque dies vel quinquies
decem sunt a Resurrectione usque ad diem illum, et declinatur
hoc Pentecosten indeclinabile, et hec Pentecoste stes ste sten.
Paraclisis grece latine dicitur consolatio, unde paraclitus id est consolator,
et secundum hoc Paraclitus dicitur Spiritus sanctus, qui consolatur
nos in omnibus angustiis nostris. Item paraclisis grece latine
dicitur advocatio, unde Paraclitus id est advocatus, et secundum
hoc convenit Filio quia ipse est noster advocatus et pro nobis intercedit
apud Patrem, vel Paraclitus quasi parans <gloriam> deis,
id est bonis, a pa[t]ro ras et cleos quod est gloria, et theos quod est
deus. BARNABAS dicitur a bar quod est filius et nabos quod est
propheta[s] vel consolans, inde Barnabas id est filius prophete vel
consolationis, id est Dei qui est verus propheta et vera consolatio.
BASILIUS vel BASILIDES dictus est a basis quod est sustentamentum

p. 162

et leos quod est populus; fuit enils sustentamentum et auxilium
volentium redire ad suum creatorem, vel sic dicitur a basili<s>co
serpente quia basili<s>cum, id est serpentem et hostem humani
generis, in se mortificavit et superavit. CYRINUS dicitur quasi predicator
verbi Dei a cirix quod est predicator vel allocutor, vel Cyrinus
a ciros quod est manus, quia proprio labore suarum manuum
vivere volebat vel quia manus Domini fuit cum eo, vel Cyrinus
quasi ca<r>anus, id est superna gratia, a caris quod est gratia et
ana quod est sursum. NABOR dictus est quasi nador a natus et ador
quod est bonum, quasi natus ad bonum. NAZARIUS sanctus interpretatur,
et ideo ob plenitudinem sanctitatis dictus est quidam
sanctus Nazarius. VITUS dicitur a vite vel a vita, id est a Christo
qui est vera vitis et vera vita, et illi adhesit pospositis mundanis,
unde dictus est Vitus quasi vitem vel vitam vel virtutes tuens, id
est inspiciens. MODESTUS a modus et stans vel tenens, quasi in
modo stans vel modestiam et modum tenens non declinans ad
vitia. CRESCENTIA dicta est quia ex quo credidit, semper in amore
Dei crevit et ad eius servitium vel Crescentia dicitur a cerno crevi,
quod est prospicere, et sancta quia sancta id est celestia inspexit
et eis adhesit. GERVASIUS dictus est a gera quod est sacrum et vas
quia in eo sicut in vase optimo requievit virtutum collegium. PROTASIUS
dictus est a protos quod est primum et sios quod est Deus,
inde Protasius quasi primus, id est maximus deus, vel Protasius a
procul et stasis quod est stans, quasi procul stans a mundanorum
concupiscentia. JOANNES interpretatur Domini gratia; ia id est

p. 163

Dominus vel Deus, an<n>a id est gratia, inde tam Baptista quam
evangelista dictus est Joannes ob excellentiam gratie quam uterque
meruit a Domino; vel ille dictus est sic quia fuit prenuntius
gratie vel initium bapti<s>matis per quod gratia ministratur, iste
vero ideo quia pre ceteris apostolis eum dilexit Jesus, et ob precipui
amoris gratiam super pectus Domini recubuit. JOANNES similiter
dictus est quidam martyr quia in eo fuit gratia Dei. PETRUS dictus
est a petros quod est durum, quia durus et firmus fuit in fide, vel
sic dictus est a petra, id est a Christo super quem fundata est Ecclesia
et cui successit in regimine Ecclesie; hic dictus est bariona
id est filius columbe et simplicitatis; bar lingua syra filius, Jona
lingua hebraica columba interpretatur; hic dictus est Cephas a
cephas quod est caput, quia caput sit et princeps apostolorum constitutus;
hic dictus est Simon a sin quod est cum et machia quod
est pugna, inde Simon quasi compugnans quia contra vitia et
peccata pugnavit, vel Simon <h>ebraice latine interpretatur audiens
vel obediens, vel dicitur Petrus quasi p<e>ne totus ruens,
cum ad vocem ancille negavit Dominum. PAULUS primo dictus est

p. 164

Saulus quod hebraice tentatio vel angustia dicitur, quia prius in
tentatione Ecclesie sit versatus; persequebatur enim christianos,
unde hoc nomen habuit, postea mutato nomine dictus est Paulus
quod interpretatur mirabilis vel electus vel requies; mirabilis quia
multa signa fecit, quia verbum Domini omnibus gentibus predicavit;
electus quia in Actibus apostolorum sanctus Spiritus dicit:
"segregate mihi Paulum et Barnabam ad opus <ad> quod elegi
eos"; requies quia ab iniquitatibus seculi et persecutionibus christianorum
requievit adveniente gratia Spiritus sancti, et secundum
hoc derivatur Paulus a pausa quod est requies, vel Paulus dicitur
a paulus a um quod est parvus et modicus, inde Paulus dictus est
quia humilis et modicus et temperatus fuit, unde ipse ait: "ego sum
minimus apostolorum qui non sum dignus...". PROCESSUS dictus
est a procedo procedis quod est anteriora petere, quia ad anteriora
cessit, id est meliora scilicet celestia, non respiciens retro. MARTINIANUS
dicitur quasi Martem tenens, id est bellum contra vitia.
MARGARITA dicta est a margarita gemma pretiosa et candidissima,
quia pretiosa fuit inter virgines et induta candore virtutum.
QUIRICUS dictus est a quirito tas quod est militare, quia Domino
militavit, vel sic dictus est a quiris quod est <h>asta, quia <h>asta<m>,
id est vexillum fidei christiane, in se erexit contra vitia et
paganos. JULITTA dicta est quasi virago a julos prima barba, scilicet
lanugo, et stasis quod est stans, inde Julitta quasi julista, id est
in fortitudine stans; nam barba signum est fortitudinis, vel Julitta
quasi jugulans lites, scilicet carnis et vitiorum. ALEXIUS dictus
est ab a quod est valde et lexis quod est sermo, inde Alexius quasi
valde in verbo Domini robustus, vel Alexius quasi ambiexius ab
ambio bis et xios quod est circulus, inde Alexius quasi ambiens
circulum a Creatore incipientem et in Creatorem desinentem, quod
quilibet sapiens debet facere, scilicet ut a Deo incipiat et in Deo
desinat; qui enim a Deo incipit et ad eum non revertitur Gehenne
sentiet aculeos. PRAXEDES dicta est quasi viridis a prasim quod

p. 165

est viride, inde Praxedes quia viruit et floruit flore virginitatis.
MARIA dicta est a manens et rea, quasi manens rea, quia diu mansit
rea, vel sic dicta est a mari propter claritatem quia postea meruit
illuminari et clara fieri; MAGDALENA dicta est a Magdalo oppido
unde fuit, vel Magdalena interpretatur turris, unde predicta
Maria dicta est Magdalena quia turrim humilitatis ascendit, et declinatur
Magdalenus, a, um, et tunc est accentus super hanc
syllabam le. Item declinatur grece Magdalene Magdalenes Magdalene
Magdalenen, et tunc est accentus in ultima syllaba. APOLLINARIS
dictus est ab a quod est sine et polluo quod est turpare,
et ares quod est virtus, inde APOLLINARIS quasi virtus sine pollutione
vitiorum, vel sic dicitur ab a quod est valde et pollis quod est
flos farine, et ares, inde Apollinaris quasi virtus valde pura et sinceris.
CHRISTOFORUS dictus est a Christo et foros quod est ferre,
quasi pro Christo ferens, quia amore Christi multa sustinuit, vel
Christoforus dicitur quasi chrysoforus a crysis quod est aurum
et forus quod est tabulatum navis, quasi aureum tabulatum, id
est optimum et firmum sustentamentum fidei. SIMPLICIUS dictus
est a simplicitate, quasi sine plica falsitatis. BEATRIX, -CIS, quasi
beatitudinem capiens; Beatrix dicitur a beata et ares quod est virtus,
quasi beata virtus. CELSUS dictus est quasi celestia suspiciens.
ABDON dicitur ab abditus et on quod est totum vel omne, inde
Abdon quasi abditus id est remotus ab omni inquinamento vitiorum.
SEN<N>EN dicitur a senos quod est sensus et en quod est in;
inde Sen<n>en quasi in sensu, vel Se<n>nen quasi senex et sine
etate, tamen sensu. GERMANUS dictus a germine et ana quod est
sursum, quasi supernum germen, quia germinavit florem honestatis
et fructum suavitatis. PETRUS AD VINCULA dicitur quia tali die
solutus fuit a vinculis, unde potius debet dici Petrus a vinculis.
GAUDENTIUS dicitur a gaudio beatitudinis quam acquisivit, vel

5




10




15




20







25




30







35




40




45




50







55




60




65




70




75




80







85




90




95




100




105







110




115




120




125




130




135




140







145





150





155






160






165






170







175




180




185




190




195







200




205




210




215




220







225




230




235




240




245




250




255




260







265




270




275




280




285




290




295







300




305




310




315







320




325




330




335




340




345







350




355




360




365




370




375







380




385




390




395







400




405




410







415




420




425




430




435







440




445




450




455







460




465




470




475




480







485




490




495







500




505




510




515




520







525




530




535




540







545




550




555




560




565




570







575




580




585




590




595







600




605




610




615




620







625




630




635




640




645







650




655




660




665







670




675




680




685




690




695







700




705




710




715




720




725

p. 166

Gaudentius quasi gaudens Deo, a gaudens et theos quod est Deus.
TRANSFIGURATIO DOMINI dicitur, quia tali die transfiguravit se
et mutavit se in aliam figuram coram quibusdam sanctis apostolis,
sicut in Evangelio legitur. SISTUS quasi sic status, id est
quasi divinus status, a sios quod est Deus et status, vel Sistus a
sistor, -ris, quasi firmus et fixus in fide. DONATUS quasi a Deo natus,
vel Donatus quasi donum Dei, a donum et theos quod est Deus.
CYRIACUS a cirix quod est predicator et a cos quod est cura, inde
dictus est Cyriacus quia sua predicatione multos a vitiis curavit.
LARGUS dicitur a largitate et [h]abundantia gratie divine, vel Largus
quasi lac rigans, quia lacte minorum sententiarum rigavit parvulos
et pane maiorum sententiarum cibavit validos in fide. SMARAGDUS
dicitur a smaragdos quod est viror, quia viruit flore honestatis
et floruit fructu bone operationis. ROMANUS dictus est
quasi remanus a rema quod est verbum et ana quod est sursum,
quasi supernum verbum, quia omnibus verbum Dei annuntiavit.
LAURENTIUS dictus est quasi lauream tenens, id est coronam et victoriam
in martyrio; laurea dicitur corona data pro victoria, vel
Laurentius a laus et renitens quod est splendens, inde Laurentius
quasi laus renitens, id est splendens splendore virtutum. <H>IP<P>OLYTUS
dictus est quasi iperolitus, ab iper quod est super et
olon quod est totum, inde <H>IP<P>olytus quasi totus deditus supernis,
vel <H>ip<p>olytus quasi iperlitus ab iper et litos quod
est lapis, quasi super lapidem angularem, id est Christum, fundatus.
CASSIANUS dictus est sic quasi redolens odore virtutum, a casia
herba redolente, vel dictus est a cassis, -dis, quod est galea, et ana
quod est sursum, quia supernam galeam accepit, id est verbum et
gratiam Dei. EUSEBIUS dictus est ab eu quod est bonum et sebes
quod est pietas, inde Eusebius quasi bonus et pius erga Deum.
ASSUMPTIO SANCTE MARIE dicitur, quasi ad superiora sumptio.
Tali enim die, cum mortis nexibus deprimi non posset, ab angelis
in celum est assumpta, et, ut credimus, ad dexteram Filii collocata,
ad quem intercedere pro nobis non cessat. TIMOTHEUS quasi timor
Dei, vel quasi redolens Deus, sic dictus a t<h>ymo flore valde redolente,
et theos quod est Deus. SYMPHORIANUS dictus est quasi
symphonianus, a symphonia, id est concordia virtutum quam

p. 167

habuit remota discordia vitiorum. BARTHOLOMEUS dicitur a bar
quod est filius, et tholos quod est summitas et moys quod est aqua;
inde dicitur Bartholomeus secundum interpretationem filius suspendentis
aquas, id est Dei, qui mentes doctorum sursum elevat
unde inferius aquas distillat, vel interpretatur filius suspendentis
me. AUGUSTINUS dictus est ab augeo et astin quod est civitas et
sursum, inde Augustinus quasi augens supernam civitatem <ad>
gentes predicando et ad fidem <conver>tendo, vel augens civitatem
Superni, id est Ecclesiam Dei, tum scriptorum multitudine
tum gentium conversione.
<H>ERMES dictus est quasi interpres ab <h>ermene quod est
interpretatio, quia verb<a> Dei hominibus interpretabatur, vel
dicitur sic ab <h>er quod est terra et mene quod est defectus, quasi
deficiens in amore terrenorum ea contempnendo. EGIDIUS dicitur
ab e et ge quod est terra et dian quod est claritas, vel dius quod est
deus, inde Egidius quasi claritas vel deus extra concupiscentiam
terrenorum. NAVITITAS SANCTE MARIE dicitur quia tali die nata
est. ADRIANUS dictus est ab adros quod est lapis et ana quod

p. 168

est sursum, quia in superna petra, id est in Christo, fuit fundatus
firmiter. PROTUS dicitur quasi protos quod est primum, inde Protus
quasi primus, id est maximus in fide. JACINT<H>US dictus est
a jacint<h>o lapide pretioso. <CORNELIUS> dictus est a cornu et
eli quod est Deus, quasi divinum cornu per quod confracta sunt
vitia in eo et in aliis, vel Cornelius quasi corde an<h>elans ad suum
Creatorem. CYPRIANUS dictus est a cypris quod est mixtura et ana
quod est sursum, quia in se mixturam habuit et Dei et humane
gratie et virtutum. EXALTATIO SANCTE CRUCIS dicitur quia tali
die signum sancte crucis visum fuit Jerusalem in aere et quibusdam
miraculis multum tunc exaltata est crux, et postea in maiori
cultu habita. EUPHEMIA dicta est a ge<n>et quod est mulier et fos
quod est lux et fama, quia eluxit fama honestatis inter alias mulieres
MATTHEUS hebraice donatus interpretatur, vel Mattheus
dicitur quasi magnus deus, vel quasi manus Dei a magnus vel manus
et theos quod est Deus; idem dictus est et Levi a tribu ex qua
natus est, vel Levi quasi levans se a vitiis seculi; idem et publicanus
quia de publicanis fuit electus in apostolatum; publicani dicuntur
qui vectigalia publica exigunt vel qui per secularia negotia
et publica lucra sectantur, et de talibus fuit Mattheus.

p. 169

MAURITIUS dictus est a mauron quod est nigrum et cio, -cis quod
est provocare et molestare, quia civit id est provocavit et mortificavit
nigredinem vitiorum in se. COSMA dictus est a cosmos quod
est ornatus, quia ornatus fuit varietate virtutum. DAMIANUS dictus
est a dama quadam bestia humili et mansueta propter humilitatem
et mansuetudinem quam habuit, vel Damianus quasi dogmianus
a dogma, -tis quod est doctrina, et ana quod est sursum
quia doctrinam superni regni hominibus predicavit. DEDICATIO
SANCTI MICHAELIS dicitur, qua tali die ecclesia eius in monte Gargano
dedicata fuit, et dicitur dedicatio quasi Deo dicatio id est
copulatio; cum enim ecclesia non esset consecrata est quasi vidua
sed cum consecratur copulatur Deo tamquam marito. MICHAEL interpretatur:
' quis sicut Deus ' ? Quando enim aliquid in mundo
mire virtutis fit, hic archangelus mittitur, et ex ipso ore quod annuntiat
est eius nomen, quia nemo valet facere quod facere potest
Deus, vel quando audivit quod Lucifer dixerat: "ponam sedem
meam ab Aquilone et ero similis Altissimo", tunc ille archangelus
dixit admirando et stupendo dementiam eius: "quis sicut Deus"?
et inde habuit hoc nomen Michael, et declinatur hic Michael elis
et Michael indeclinabile. EUPHROSYNUS dictus est ab eu quod est
bonum, et frasis quod est eloquor, quasi eufrasius, id est bonun
loquens ad populum, <id est> verbum Dei, vel sic dicitur ab eu et
fronesis quod est prudentia, inde Euphrosynus quasi eufronesus
id est bonus et prudens. LEULINUS dicitur quasi eleulinus ab el

p. 170

quod est Deus et eleison quod est misereri, quasi misericors deus,
vel Leulinus dicitur a leos quod est populus vel a leone animali et
lino linis quod est destruere, quia in se linivit, id est destruxit et
mortificavit populum vitiorum, et leonem id est diabolum. <H>IERONYMUS
dictus est a jera quod est sacrum et noma quod est lex, quia
sacram, id est divinam legem tractavit, scripsit et docuit, vel a
nemein quod est attribuere quia sacra in suavi eloquio docuit et
tribuit. REMIGIUS dictus est a remus et agios quod est sanctus,
quia sancto remo ad celestia navigavit. DONNINUS dictus est a
Deo et omnino et natus, inde Donninus quasi omnino Deo natus,
id est ad Dei servitium omnino deditus. DIONYSIUS dictus est a
dia quod est duo et nis<u>s quod est elevatio, inde Dionysius quasi
dupliciter elevatus, et secundum animam et secundum corpus, vel
Dionysius dicitur a Dione quod est Venus, scilicet dea pulchritudinis,
et sios quod est Deus, inde Dionysius quasi pulc<h>er Deus
et venustus propter venustatem virtutum. RUSTICUS quasi ruris
custos, scilicet animi sui quem custodivit et purgavit a labe vitiorum.
ELEUT<H>ERIUS dictus est ab el quod est Deus, et eu quod
est bonum, et sterion quod est statio, inde Eleut<h>erius quasi
eleusterius, id est divine bonitatis statio, nam in eo divina bonitas
stationem elegit. <H>ERACLIUS dicitur ab <h>eros et cleos quod
est gloria, quasi <h>eros gloriosus et gloriose militans Deo, vel
ab <h>er quod est terra, quasi gloria terre, vel ab eris quod est lis,
quasi gloriosus miles contra vitia. CAL<L>ISTUS dicitur a calon
quod est bonum, et stans, quasi in bono stans. REGULUS dicitur a
rex, -gis et libertas, inde Regulus quasi regnum libertatis, quia in
eo servitus vitiorum regnare non potuit, vel Regulus dicitur a rego
et luceo, quia in suo regimine eluxit. LUCAS interpretatur ipse consurgens
vel ipse elevans, quia elevavit predicationem evangelii

p. 171

post alios, vel Lucas a luce et splendore tam suorum dictorum
quam suarum virtutum. CRISPINUS quasi crespinus, id est cremans
spinas et tribulos vitiorum, inde etiam dicitur et Crispinus.
MINIAS, -ATIS et MINIATUS, -TI dicitur, et dicitur sic a minio rubeo
colore propter rubedinem sanguinis quem in martyrio effudit
et asperitatem pene quam sustinuit. SIMON eadem ratione dictus
est qua[m] et Petrus dictus est Simon, sed ad differentiam Simonis
Petri dictus est Simon zelotes, id est emulator, a zelus, quia
zelus Domini fuit in eo; nam Dominum diligebat et sequebatur.
Eadem causa dictus est Simon Cananeus <id est> emulator[um]:
Cana enim zelus dicitur; vel Cananeus dictus est a Cana vico Galilee
unde fuit. JUDAS vel JUDA confitens interpretatur, quia confessus
est Christum et non negavit, vel Judas quasi jubilus Dei, id
est vox Dei, propter verbum Dei quod aliis notificavit; hic et LEB<B>EUS
dictus est quasi legens, id est eligens sibi beatitudinem vel
quia fuerit lebes, id est vas et olla virtutum et gratie Dei; hic et
T<h>ad<d>eus dictus est, quasi tarea indutus; tarea enim vestis
est regia et purpurea, inde dictus est T<h>ad<d>eus quasi tarea
indutus, id est regali veste virtutum decoratus, vel T<h>ad<d>deus
quasi tamde<u>s, id est valde beatus. FESTUM OMNIUM SANCTORUM
inde dictum est: olim fuit quoddam templum Rome consecratum

p. 172

in honore omnium deorum gentilium, unde et dictum est
Pantheon a pan quod est totum et theos quod est Deus, quasi
templum omnium deorum et idolorum; postea expuls<is> inde
immunditiis, beatus Bonifatius illud templum consecravit in honorem
omnium Sanctorum, et ita quod erat spurcitia omnium idolorum
fecit ecclesiam omnium Sanctorum, et consecravit illam
ecclesiam in kalendis novembris, quam consecrationem vocamus
commemorationem omnium Sanctorum. CESARIUS dictus est a
cesos quod est elephas et ares quod est virtus et supero, quia sua
virtute superavit elephantem, id est diabolum cum concupiscentiis
eius, vel CESAR<I>US quasi cedens reatis, id est peccata in se
mortificans et eradicans.
VITALIS dictus est a vita vel vite, id est Christo cui adhesit,
qui vera vita et vera vitis est. AGRICOLA dicitur quasi colens agrum,
quia agrum, id est animum suum, coluit, et semen virtutum ibi
germinavit, quod in celo messuit et metit et metet in perpetuum.
MARTINUS dictus est quasi Martem tenens, id est bellum contra
vitia et peccata, de quo Dominus dixit: "Martinus cum adhuc esset
catec<h>uminus, hac me veste contexit". Cathec<h>uminus
dicitur a catec<h>izo as vel cathec<h>izo as quod est confirmare
vel instruere et docere; unde cathec<h>uminus id est instructus vel
audiens, quia doctrinam fidei audiat, necdum tamen baptismum
percepit. MENNA dictus est quasi manna a manum quod est bonum,
quia virtutum bonitate indutus fuit, vel sic dictus a manna
cibo soporato et albo, quia imbutus fuit candore virtutum et sapore
divine gratie conditus. BRITIUS dictus est quasi brateus a bravium
et theos quod est Deus, quia in cursu bravium divinum cepit.
CECILIA dicta est quasi cecans cilia, id est oculos volentium
eam removere a proposito castitatis. CLEMENS dictus est a cleos
quod est gloria et mens, quasi gloriosa mens. COLUMBANUS dictus

p. 173

est a columba que est simplex al<e>s, quia sine plica falsitatis et
amaritudinis fuit. LEONARDUS quasi odor populi, a leos quod est
populus et <a> nardo que est arbor aromatica et redolens, quia
odore virtutum ad se trahat populum. ANDREAS interpretatur decorus
vel virilis, ab andros quod est vir, quia viriliter Christo adhesit.
NICOLAUS dictus est a nicos quod est victoria et laos quod est
populus, inde dictus est Nicolaus quasi victoria populi: multos
enim ad fidem convertit.
AMBROSIUS dictus est a quadam specie valde cara et redolente
que dicitur ambra, inde Ambrosius quasi speciosus et dulcis et
redolens.
LUCIA dicta est a luce et flore virginitatis qua inter alias eluxit.
THOMAS interpretatur abys<s>us vel geminus, inde et Grece
Didymus dicitur, quasi duplex, quia quo plus ceteris dubitavit, eo
altius et profundius et quasi in duplum veritatem resurrectionis
agnovit; et prima syllaba huius debet produci ita: Thómas. Nativitas
et hic natalis et hoc natale idem sunt, differunt tamen in
kalendario quia nativitas ibi appellatur a matre in terra, sicut nativitas
Domini et sancte Marie, sancti Joannis Baptiste, sed natale
vel natalis dicitur dies obitus id est mortis sanctorum, quia
eorum obitus in terra fuit nativitas in celo. Dicitur ergo NATIVITAS

p. 174

JESU CHRISTI quia tali die natus fuit de virgine in terra; hic
dictus est Jesus Christus hebraice, grece sother, latine salvator
vel salutaris.
STEPHANUS grece latine corona dicitur; unde Stephanus corona
grece interpretatur, sed hebraice norma, quia prior fuit in
martyrio ad imitationem fidelium, unde et dictus est protomartyr
a protos quod est primum, quia primus martyr in novo testamento,
sicut Abel fuit protomartyr in veteri. INNOCENTES dicti sunt ob
super[h]abundantem innocentiam quam habuerunt. SILVESTER dicitur
a sile quod est lux et terra, id est Silvester quasi lux terre.

730




735




740




745




750




755




760







765




770




775




780







785




790




795




800







805




810




815




820




825







830




835




840




845




850







855




860




865




870




875







880




885




890




895




900




905







910




915




920




925







930




935