UNIVERSITÀ DI MILANO UNIVERSITÀ DI NAPOLI FEDERICO II UNIVERSITÀ DI PALERMO UNIVERSITÀ CA' FOSCARI (VENEZIA) UNIVERSITÀ DI VERONA

BONCOMPAGNUS DE SIGNA, V tabule salutationum

INCIPIUNT V TABULE SALUTATIONUM BONCOMPAGNI

p. 5

Patrum primus vicarius Christi et magister catholice fidei
summus pontifex generaliter salutat omnes christianos hoc
modo: " C(elestinus) episcopus servus servorum dei - posito
nomine recipientis - salutem et apostolicam benedictionem ". Diversificat
enim nomina dignitatum in salutationibus et parum
merita personarum. Imperatorem salutat hoc modo:
" C(elestinus) episcopus sicut supra dilecto in Christo filio
H(enrico) romanorum imperatori et semper augusto salutem
et apostolicam benedictionem ". Eodem modo salutat imperatricem
mutato masculino in femininum. Regem Francie
hoc modo: " C(elestinus " episcopus sicut supra dilecto in
Christo filio P(hilippo) illustri francorum regi viro catholico
et christianitatis imitatori salutem et apostolicam benedictionem ".
Eodem modo salutat ierosolimitanum regem et appellat
eum " christiani nominis defensorem ". Imperatorem
constantinopolitanum hoc modo: " C(elestinus) episcopus
sicut supra dilecto in Christo filio Ysaac Angelo constantinopolitano

p. 6

imperatori salutem et apostolicam benedictionem ".
Regem Anglie hoc modo: " C(elestinus) episcopus sicut supra
dilecto in Christo filio R(ichardo) illustri anglorum
regi salutem et apostolicam benedictionem ". Regem Scicilie
in salutatione appellat " karissimum et specialem ecclesie romane
filium christianissimum et catholicum ". Sed remota causa
remotus est effectus. Omnes alios reges salutat sicut regem
Anglie, mutatis nominibus regum et propriis secundum quod
mutari debent. Reginas eodem modo mutato masculino in
femininum. Patriarchas, archiepiscopos, salutat hoc modo:
" C(elestinus) episcopus venerabili fratri G(aldino) mediolanensi
archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem ".
Sic salutat omnes istos, mutatis nominibus dignitatum
et propriis secundum quod mutari debent. Si aliquis eorum
fungitur aliqua legatione dicit " apostolice sedis legato ", vel
si fuerit eorum aliquis alicuius provincie primas, sicut gradensis
patriarcha, dicit " totius Dalmatie atque Croatie primati ".
Et nota quod solummodo patriarchas, archiepiscopos
et episcopos appellat " venerabiles fratres ", et omnes alios
homines cuiuscumque sint ordinis vel conditionis dummodo
sint de christianorum numero. Si non fuerint interdicti
aut excomunicati appellat " filios dilectos " vel " karissimos "

p. 7

secundum quod est curie consuetudo. Et nota quod nullum
episcopum qui sit de septem episcopis cardinalibus appellat
" cardinalem " in salutationibus, sed salutat eos sicut alios
episcopos. Sed ecclesie maguntinus archiepiscopus est unus
de septem episcopis cardinalibus, et hoc modo salutabitur
a papa: " C(elestinus) episcopus sicut supra venerabili fratri
A(rnoldo) maguntino archiepiscopo et sabinensi episcopo salutem
et apostolicam benedictionem ". Veronensem episcopum,
qui est cardinalis et non habet assignatum titulum,
salutat hoc modo: " C(elestinus) episcopus sicut supra venerabili
fratri A(delardo) veronensi episcopo et sancte romane
ecclesie cardinali salutem et apostolicam benedictionem ".
Johannem Lombardum, qui est viterbiensis episcopus et tituli
sancti Clementis presbyter cardinalis, salutat hoc modo: "C(elestinus)
episcopus sicut supra venerabili fratri J(ohanni)
viterbiensi episcopo et tituli sancti Clementis presbytero cardinali
salutem et apostolicam benedictionem ". Presbyteros
cardinales ita salutat: " C(elestinus) episcopus sicut supra
dilecto filio M. tituli sanctorum Johannis et Pauli presbytero
cardinali salutem et apostolicam benedictionem ". Et si fuerit
in legatione dicit " apostolice sedis legato ". Quando scribit
duobus episcopis simul premittit nomen dignioris et salutat
eos sic: " C(elestinus) episcopus sicut supra venerabilibus
in Christo fratribus G(erardo) bononiensi et A(rdizio)
mutinensi episcopis salutem et apostolicam benedictionem ".

p. 8

Si scripserit duobus ecclesiarum prelatis consimilibus
in dignitate salutat hoc modo: " Celestinus) episcopus
sicut supra dilectis filiis S. sancti Victoris et sancte Marie
† prioribus salutem et apostolicam benedictionem ". Si
scripserit duobus qui non sunt consimiles in dignitate salutat
eos sic: " C.(elestinus) episcopus dilectis filiis abbati sancti
Proculi et priori sancti Victoris sicut supra. Et hunc modum
tenent patriarche, archiepiscopi, episcopi et legati omnes suis
inferioribus mutatis his que mutari debent. Et nota quod
Rome illa ecclesia dicitur " titulus " in qua est presbyter
cardinalis et in illis ecclesiis non possunt esse diacones cardinales
nisi ad sacerdotium promoveantur. Cardinales ecclesie
sanctorum apostolorum sic salutat: " C(elestinus) episcopus
sicut supra dilecto filio basilice XII apostolorum presbytero
cardinali salutem et apostolicam benedictionem ". Diacones
cardinales salutat hoc modo: " C(elestinus) episcopus sicut
supra dilecto filio P. sancte Marie inviolate diaconi cardinali "
et si fuerit in legatione " apostolice sedis legato salutem
et apostolicam benedictionem ". Abbates, decanos, diacones,
prepositos, archidiacones et omnes ecclesiarum prelatos
salutat hoc modo: " C(elestinus episcopus sicut supra
dilecto filio P. abbati nonantulensi salutem et apostolicam
benedictionem ". Omnes autem subditos salutat hoc modo:

p. 9

" C(elestinus) dilecto filio magistro G. salutem et apostolicam
benedictionem ". Et sic salutat omnes ecclesiasticos viros
mutatis nominibus dignitatum et propriis. Abbatissas et monachas
sic salutat: " C(elestinus) episcopus sicut supra dilecte
in Christo filie M. abbatisse sancti Barbatiani salutem et apostolicam
benedictionem ". Et nota quod imperatoribus, regibus,
imperatricibus, et reginis atque monasterialibus dicitur
" dilecto in Christo filio " vel " dilecte in Christo filie " et
non aliis. Principes, duces, comites, proceres et alios nobiles
viros salutat hoc modo: " C(elestinus) episcopus sicut supra
dilecto filio H(enrico) illustri duci Saxonie salutem et apostolicam
benedictionem ". Aliquem nobilem virum salutat hoc
modo: " C(elestinus) episcopus sicut supra dilecto filio A. de
Mucillo nobili viro salutem et apostolicam benedictionem ".
Et raro aliquem de his appellat " nobilem virum " in salutationibus
nisi hoc de speciali gratia procedat. Aliquam magnam
comitissam salutat hoc modo: " Dilecte filie comitisse
M. salutem et apostolicam benedictionem ". Consules civitatum
et omnes homines usque ad servos glebe salutat hoc
modo: " C(elestinus) episcopus sicut supra dilectis filiis consulibus
florentinis salutem et apostolicam benedictionem ".
Et sic potest dici " Petro Johanni Francisco Martinello salutem
et apostolicam benedictionem ". Cum autem contingerit
ipsum scribere interdictis aut excomunicatis vel his qui ceciderunt
in canonem late sententie, non salutabit eos, sed negabit
eis salutationem hoc modo: " C(elestinus) episcopus
sicut supra tarvisiensium consulibus et universo eiusdem civitatis
populo quod vobis salutationis alloquium non impendimus,
non de mea duritia sed de vestro promto procedit

p. 10

excessu. Ponatur quod velit scribere Massamuto vel filio Saladini,
non salutat eos sed credo quod ita posset scribere illis:
" C(elestinus) episcopus sicut supra et apostolicam benedictionem ",
quondam Saladini filiis sarracenorum inclitis regibus
salutationis vobis alloquium non impendimus. Nota quod
salutem et salutationem vobis cordis affectionibus non optemus
sed quia Christum filium Virginis qui pro humani generis
salute formam servi suscepit et christiani nominis imitatores
iugiter blasfemare ac multis iniuriis fatigare non formidatis.
Et nota quod papa semper premittit nomen suum cuicumque
scribat et quicumque sibi scribunt semper nomen pape premittunt
licet Gregorius et quidam alii olim aliter fecerant.
Reperitur enim in decretis quod quidam summi pontifices
premiserunt nomina imperatorum in salutatione. Est preterea
notandum quod numquam aliquis debet in salutationibus ponere
nisi nomen mittentis et recipientis cum paucissimis adiectivis
ad laudem recipientis spectantibus quia vitiosum est
facere verborum prolixitatem in salutationibus cum in narratione
plene possit dictator suam exprimere voluntatem et
affectum. Nam salutatio secundum grecorum tradictionem
non est nisi quidam titulus qui ob hoc in principio epistule
ponitur ut nomen mittentis et recipientis specificetur. Ego autem
istud approbo et insuper dico quod est quedam benevolentie
captatio que verborum paucitate debet concludi.
Multam enim captamus benevolentiam quando aliquem bene
salutamus et si hoc fuerit, fiat in via vel in aliqua

p. 11

publica strata. Unde si aliquis in salutatione dicat scolasticis
disciplinis deditus, eadem ratione posset dicere existens Bononie,
volens ire Parisius, habens paucos denarios et sic posset
facere unam compositionem mendosam. Dico ergo firmiter
quod non sunt in salutationibus aliqua verba ponenda nisi
solummodo que ad optationem salutis pertinere videantur.
Vel aliquid in loco salutationis est ponendum salutationis
contrarium vel prorsus silenda est salutatio si scribat illis quibus
merito debeat denegari. Et notandum est quod non debet in
salutationibus aliquid de facto narrari quoniam salutatio nihil
aliud est quam optatio salutis. Quod autem Paulus apostolus
narrando salutabat non est trahendum ad consequentiam
quia ebreorum consuetudinem imitabat et frequentius in
secunda persona salutabat quod nos hodie non facimus quia
ecclesia romana ipsum in his nullatenus imitatur. Preterea
salutatio et narratio sunt opposita et non habent aliquid commune
in officio nisi quod sunt unius corporis membra id est
epistole. Nam oculus, lingua, manus, pes in corpore uno
consistunt et sunt unius corporis membra, non tamen idem officium
habent. Actio enim in naturis membrorum certum et
prefixum habet terminum ut officium sibi destinatum perficiat
et alienum perficere non possit. Sic ergo quelibet pars epistole
le locum teneat condecentem et per alterius agrum non presumat
temere pertransire.

Explicit I Tabula

p. 13

INCIPIT II TABULA

Pertractata prima tabula in qua continentur solummodo
salutationes quas papa mittit, agendum est de secunda in qua
continentur solummodo salutationes que domino pape transmittuntur.
Ceterum, nolens per brevitatem dare confusionem,
positum per ordinem de quolibet exemplum. Imperator salutat
papam hoc modo: " Venerabili patri et domino C(elestino)
dei gratia sacrosancte ac universalis ecclesie summo
pontifici H(enricus) eadem gratia romanorum imperator et
Scicilie rex debitam cum subiectione reverentiam ". Et nota
quod omnes reges et principes et omnes christiani a maiori
usque ad minorem possent ita salutare papam si mutarent
ea que mutanda sunt convenienter. Sed ecce imperator indignatur
domino pape non salutabit eum sed premittet nomen
suum in epistola dicens: " H(enricus) dei gratia romanorum
imperator et semper augustus pape C(elestino) " et postea
procedit in narratione secundum arbitrium suum. Imperatrix
eodem modo salutat eum mutato masculino in femininum.
Constantinopolitanus imperator hoc modo: " Sanctissimo
patri sicut supra Ysaac Angelus † imperator et semper
augustus promtam reverentiam cum subiectione ". Regine
eodem modo salutant eum mutatis his que mutari debent convenienter.

p. 14

Antiochinus patriarcha hoc modo: " Piissimo
patri et domino sicut supra J. Antiochinus patriarcha licet immeritus
tam promtam quam devotam in omnibus reverentiam ".
Sic salutant eum archiepiscopi, episcopi mutatis nominibus
dignitatum et propriis. Episcopi quandoque ad maiorem
humilitatem demonstrandam dicunt " ecclesie bononiensis
humilis minister " et eodem modo salutant eum episcopi
cardinales. Abbas claravallensis salutat eum sic: " Sanctissimo
patri sicut supra B. claravallensis abbas dictus licet
indignus cum universis eiusdem ecclesie fratribus cum osculo
pedum inclinatissimum famulatum D. Sunt preterea quidam
abbates qui dicunt: " Frater M. peccator monachus et talis
cenobii minister licet indignus " vel " talis conventus fratrum
servus ". Quidam sunt etiam abbates iuxta partes Grecie qui
appellant se " archimandritas " a grecis sumentes exemplum.
Florentinus episcopus hoc modo: " Sanctissimo patri sicut
supra P(etrus) (sic) florentinus episcopus licet indignus promptissimam
in omnibus cum subiectione reverentiam ". Et sic possunt
eum salutare omnes episcopi, abbates, archidiaconi, primicerii,
prepositi, abbatisse et omnes ecclesiarum prelati et
subditi mutatis his que mutari debent convenienter. Preterea
reges, principes, patriarche, archiepiscopi, episcopi et multi
ecclesiarum prelati secundum diversitates provinciarum diversas
habent consuetudines salutandi. Providus dictator cum ad
aliquam provinciam pervenerit, studeat sedulus addiscere
et se consuetudini et provinciarum moribus informare et si
reprobabiles fuerint mores apud illas provincias. Duces, principes,
marchiones, comites ed alii nobiles viri hoc modo:
" Sanctissimo patri sicut supra (Henricus) dux Saxonie promptum

p. 15

et devotum in omnibus famulatum ". Consules civitatum
hoc modo: " Piissimo patri sicut supra veronensium consules
consiliarii et universus eiusdem civitatis populus cum
sincera reverentia promptum in omnibus famulatum ". Proceres
et magni viri salutant eum hoc modo: " Sanctissimo patri
sicut supra A. de Mucillo promptum famulatum cum sincera
devotione ". Si fuerit vassallus ecclesie et tenuerit ab eo terram
dicet " promptum servitium cum sincera fidelitate ". Comitisse
ac magne domine hoc modo: " Clementissimo patri
et domino sicut supra comitissa Matilda cum osculo pedum
inclinatissimum famulatum ". Si habuerit virum nominabit
virum suum ita si noluerit: " Comitissa G. comitis Guidonis
Guerre uxor ". Si fuerit filia alicuius magni viri et non habuerit
virum, nominabit patrem suum hoc modo: " M. filia B.
de Corivago ", vel habuerit virum et mortuus est " Uxor
quondam talis et talis ". Populares et servi glebe hoc modo:
" Sanctissimo patri sicut supra M. quicquid tanto patri devotissimus
filius ". Et nota quod de hac tabula poteris modos
plurimos salutandi sumere pro quibuslibet qui suis maioribus
scribunt et precipue pro ecclesiasticis personis. Preterea dicunt
quidam quod ubicumque non ponitur hoc nomen " salus "
non est salutatio sed quedam commendatio. Sed ipsi nihil
dicunt et frivola est eorum oppinio quia si recte volumus inspicere
hec magis proprie dicitur salutatio quia salutatio est
salutis optatio. Quomodo ergo possem alicui melius salutem
optare quam devotionem meam corde sincero et totis affectionibus
alicui offerre. Qui autem tibi se ipsum exhibet gratis
verisimiliter poteris credere quod omnimodam tibi desiderat
salutem. Sunt autem quidam bipedes hirci dicentes quod quando
nomen recipientis scribitur per accusativum casum intelligitur

p. 16

ibi " cupit " et " desiderat " et consimilia. Ego autem
dico quod numquam nomen recipientis debet scribi per accusativum
casum. Quando vero papa dicit " salutem et apostolicam
benedictionem " intelligitur ibi " mandat ", " mittit "
et consimilia verba quia potest papa in veritate ista mandare.
Cum vero imperator dicit " salutem et gratiam suam " intelliguntur
ibi duo verba. In hoc nomine " salutem " intelligitur
" desiderat ", in aliis intelliguntur " mittit " vel consimile
quia imperator gratiam suam dare potest, salutem nemini valet
conferre nisi temporalem que non potest dici " salus "
cum sit transitoria et fugitiva. Similiter " omne bonum " quod
frequenter imperator in suis epistolis ponere consuevit. Et,
ut brevius concludam, quecumque in veritate mandari possunt:
in his verba missiva intelliguntur, in aliis vero solummodo
desiderativa. Multa enim possumus omnibus desiderare
sed transmittere impossibilia: impossibilitas omnino denegare
videtur.

Explicit II Tabula

p. 17

INCIPIT III TABULA

Pertractata secunda tabula in qua continentur solummodo
salutationes que transmittuntur domino pape, agendum est
de tertia in qua continentur salutationes imperatorum et regum.
Dominus imperator sic salutat omnes reges qui non sunt
vassalli eius: " Philippo dei gratia illustri francorum regi
H(enricus) eadem gratia romanorum imperator et semper augustus
salutem cum sincere dilectionis perseverantia ". Et ita
salutat constantinopolitanum et appellat eum " regem ". Si
autem scripserit alicui regi qui sit vassallus eius, salutat eum
hoc modo: " H(enricus) dei gratia sicut supra suo dilecto fideli
G. illustri regi Datie salutem et gratiam suam ". Rex
Francie salutat imperatorem hoc modo: " H(enrico) dei gratia
romanorum imperatori et semper augusto P(hilippus) eadem
gratia francorum rex salutem cum sincera dilectione ". Et sic
salutant eum reges qui non sunt sub eo. (sic) Constantinopolitanus imperator
sicut dicitur cum arrogantia salutat nostrum imperatorem
premittendo nomen suum hoc modo: " Ysaac † imperator et
semper augustus nobilissimo viro H(enrico) romanorum advocato
salutem cum omnimoda prosperitate ". Imperator salutat
imperatricem hoc modo: " H(enricus) dei gratia sicut supra
dilecte uxori sue C(onstantie) eadem gratia romanorum imperatrici
et semper auguste salutem cum sue bone voluntatis et
gratie plenitudine ". Et quando imperatrix salutat imperatorem

p. 18

his verbis utitur vel uti debet: " Invictissimo domino
H(enrico) dei gratia sicut supra C(onstantia) eius uxor fidelissima
romanorum imperatrix et semper augusta quicquid
dilectionis et reverentie potest ". Et sic omnes regine possunt
salutare maritos suos mutatis nominibus dignitatum et
propriis secundum quod mutari debent. Et nota quod imperatrices
et regine ac omnes mulieres debent plurimum honorare
maritos suos in salutationibus et in omnibus aliis, quia,
sicut ait apostolus, ' caput mulieris est vir '.
Imperatrix hoc modo salutat vel salutare
potest reginas: " Dilectissime amice sue A(gneti) forma et
morum elegantie decorate et dei gratia regine Francie C(onstantia)
eadem gratia romanorum imperatrix et semper augusta
salutem cum indissolubili vinculo amoris ". Et sic possunt
se salutare ad invicem omnes regine ac magne domine
mutatis his que mutanda sunt convenienter. Et est sciendum
quod mulieres appetunt laudari quia vulpis amat fraudem,
lupus agnum, femina laudem. Qualiter autem imperatores,
reges et regine adinvicem se salutant ex supradictis facile patebit
si sciveris revolvere ac mutare secundum quod oportebit.
Imperator salutat episcopos cardinales hoc modo: " H(enricus)
dei gratia sicut supra A(lbino) venerabili albanensi episcopo
salutem et omne bonum ". Presbiteros cardinales hoc
modo: " H(enricus) dei gratia sicut supra M. viro venerabili
tituli sanctorum Johannis et Pauli presbitero cardinali salutem
et omne bonum ". Et si fuerit amicus eius appellat eum
" specialem amicum ". Et sic salutat omnes archiepiscopos et
episcopos extra imperium suum commorantes. Omnes alios
clericos tam archiepiscopos quam episcopos, tam duces quam
marchiones, tam comites quam consules civitatum et omnes

p. 19

nobiles viros appellat " dilectos fideles " et salutat eos hoc
modo: " H(enricus) dei gratia sicut supra dilecto fideli " vel
" dilecto imperii fideli coloniensi archiepiscopo salutem et
gratiam suam ". Et sic salutat omnes mutatis nominibus dignitatum
et propriis. Hinc collige quod omnes reges possunt
eundem modum tenere nisi quia debent premittere nomina
cardinalium quando salutant eos. Et nota quod quando imperator
vel reges alicui sunt indignati dicunt salutem pro
meritis. Imperatrix eodem modo salutat omnes mutatis his
que mutari debent convenienter. Sed regine debent in omnibus
dimissius loqui quam imperatrix et etiam omnes reges
debent subesse imperatori et imperio exhibere omnimodam
reverentiam vel fidelitatem. Et nota quod imperatrix et regine
ac omnes mulieres propter femineum sexum magnam debent
ecclesie reverentiam exhibere quia ' earum caput est
vir ', id est ' Christus qui est ipsius ecclesie
caput '. Cardinales autem hoc modo salutant
imperatorem: " Invictissimo domino H(enrico) dei gratia romanorum
imperatori et semper augusto et Sicilie regi
A(nonymus) eadem gratia prenestinus episcopus promptum
famulatum cum gloria et honore in longitudine dierum ". Et
hac salutatione possunt uti omnes cardinales, archiepiscopi
et episcopi, duces et principes qui non sunt de imperio suo.
Omnes archiepiscopi, episcopi, duces, principes, marchiones,
comites, proceres, consules civitatum et omnes a maiori usque
ad minorem mutatis nominibus dignitatum et propriis sicut

p. 20

mutari debent possunt eos salutare hoc modo: " Invictissimo
domino H(enrico) dei gratia romanorum imperatori et semper
augusto C. coloniensis archiepiscopus licet immeritus promptissimum
et semper devotum in omnibus famulatum ". Et
ita possunt salutare imperatricem mutatis his que mutari
debent. Hinc extrahe formam salutandi reges et reginas et
muta quod mutandum est. Et nota quod licet hec nomina
scilicet " gloriosissimus ", " invictissimus " possunt largo modo
dici tam pro imperatoribus quam pro regibus, " serenissimus "
et " invictissimus " tamen ad imperatorem debent
proprie pertinere.

Explicit III Tabula.

p. 21

INCIPIT IV TABULA.

In tertia tabula salutationum dictum est qualiter imperatores
et reges debeant salutare et salutari. Nunc autem in
quarta tabula est agendum qualiter omnis clerus a papa inferius
se debeat adinvicem salutare et quomodo debeant salutare
inferiores se et ab eisdem salutari. Exemplum, Jerosolimitanus
patriarcha hoc modo salutat cardinales: " Venerabili
in Christo fratri A. dei gratia portuensi episcopo G(uilielmus)
eadem gratia sancte ressurrectionis ecclesie patriarcha
veram in vero salutari salutem " vel " salutem in eo sine
quo non est vera salus " vel " salutem cum sincere karitatis
fervore " vel " ardore ", vel potest dicere " salutem et perfectam
in domino karitatem ", qua salutatione possunt uti
omnes ecclesiarum prelati et subditi et omnes religiose persone
cuiuscumque sint ordinis vel condictionis, vel " salutem
et prosperos in domino successus ". Et nota quod his salutationibus
omnes ecclesiarum prelati uti possunt et multi alii
si mutarentur que mutanda sunt convenienter. Si fuerit eius
specialis amicus vocet eum " precordialem amicum " et " specialem,
" dilectum" vel " dilectissimum" secundum quod
dictatori occurrerit. Si fuerit consanguineus eius dicit " speciali
amico et predilecto consanguineo ". Hoc modo salutat

p. 22

cardinales, archiepiscopos, episcopos, patriarchas et omnium
nomina premittit in salutatione. Sed potest querere si archiepiscopos
et episcopos qui sunt sub eo salutabit ita. Dico quod
non sed salutabit eos hoc modo premittendo nomen suum:
" G(uilielmus) sancte ressurrectionis ecclesie patriarcha venerabili
fratri M. cesariensi episcopo salutem et benedictionem
in domino " vel potest uti supradictis salutationibus
et semper nomen suum premittit in salutationibus. Super eo
quod patriarche, archiepiscopi et episcopi dicunt in suis salutationibus
" dei gratia " et postea " licet immeritus ", merito
sunt reprehendendi. Quoniam ex quo dicit " dei gratia "
numquam debet se postea " immeritum " vocare quia gratia
dei, sicut ait apostolus, numquam in aliquo vacua fuit. Sed
si vellet se vocare " immeritum " ubi dicit " dei gratia ", deberet
dicere " per missionem divinam ", quia merita premittit
Deus que de sua gratia non procedunt. Et nota quod
sunt quidam patriarche et archiepiscopi qui semper in episcopatu
suo sunt apostolice sedis legati, sicut cantuarensis
et eboracensis, et quidam non sunt et alii qui se in suis salutationibus
appellant primates quarundam provinciarum, sicut
gradensis patriarcha et episcopus pisanus. Gradensis patriarcha
dicit: " I(ohannes) gradensis patriarcha licet indignus
et totius Dalmatie atque Croatie primas "; pisanus dicit: " G.
dei gratia pisanus archiepiscopus Sardinie primas et apostolice
sedis legatus ", et sic diversi secundum diversas provincias
et consuetudinem locorum diversis nominibus se appellant.
Quas diversitates addiscere studeat providus dictator
cum ei fuerit opportunum. Et nota quod non solum imitande

p. 23

sunt consuetudines provinciarum et locorum sed etiam quilibet
dictator vel rhetoricus debet se informare moribus illorum
si fieri potest, qui sibi materiam exhibent dictandi nisi
vacuum cerebrum habuerit et mentem vesanam. Nam ego
cum a partibus constantinopolitanis redirem iuxta †
cuiusdam episcopi curiam intravi. Post triduum vero iniunxit
mihiut cuidam episcopo pro eo scriberem ut ipse
ab eo posset benevolentiam captare. Servato recepto secundum
formam curialem dictavi continuo sibi epistolam presentem at
ille subridens ait: " Hoc unum postea diligenter infra me
ipsum excogitavi ut quasdam similitudines epistule tue superaddas
quas ego ipse studiose dictavi, sicut vulpes amat
pullos et vermis araneus muscas, ita semper dilexistis sapientiam ".
Quid plura? Contexui et lanam succidam ipsius
curialis purpure ac totam epistolam veneno illo toxicavi, dicens
quod erat salomonior Salomone. Sic enim oleo adulationis
caput eius perunxi quod bipes hircus vel cymera cornuta
honorabiles mihi pelles donavit. Sit ergo vobis vulpis exemplum
et vermis araneus consuetudo vos instruat texere telam.
Preterea sunt quidam patriarche qui non habent archiepiscopos
sub se sed solummodo episcopos sicut archiepiscopi.
Verumtamen, quicumque sit, si patriarcha habuerit archiepiscopos
vel episcopos sub se, semper appellabit omnes archiepiscopos
vel episcopos suffraganeos " venerabiles fratres ",
et alios omnes de patriarchatu " dilectos filios " vel a karissimos "
secundum quod est curie consuetudo, et multotiens
hoc erit in arbitrio dictatoris. Similiter omnes archiepiscopi
debent appellare suos episcopos " venerabiles fratres " et mittere
illis " salutem et benedictionem " quia recipiunt ab eo

p. 24

consacrationis munus. Alias faciat dictator secundum consuetudinem.
Ravennas archiepiscopus sic salutat bononiensem episcopum:
" G(erardus) dei gratia ravennas archiepiscopus
venerabili fratri B. bononiensi episcopo salutem et benedictionem ",
vel " salutem in vero salutari ", et poteris uti omnibus
supradictis salutationibus si volueris. Preterea licet papa, patriarche
et archiepiscopi qui non solum episcopos appellant
" venerabiles fratres " sed etiam multos ecclesiarum prelatos
" fratres " vel " filios " indifferenter appellant non adhibentes
ibi aliquam discretionem et quandoque contingit propter
imperitiam dictatorum. Quare non possent omnes christianos
appellare " fratres " rationem non video, quoniam apostolus
quando epistolas mittebat ad romanos si non ad hephesios
vel ad corinthios, omnes qui erant in ecclesia indifferenter
" fratres " appellabat. Et quandoque dicebat, sed raro, in
variatione " filioli " vel " filii ". Quicquid tamen fuerit semper
dico esse consuetudinem imitandam si non fuerit contra fidem
vel anime salutem. Sunt autem quidam archiepiscopi qui suis
episcopis dicunt " dei gratia " in salutatione et quidam non;
dictator vero semper consuetudinem imitetur. Sed de frequentiori
consuetudine patriarche, archiepiscopi non debent
suis episcopis scribere " dei gratia " quia iam videretur quod
facerent sibi eos equales. Preterea patriarche, archiepiscopi

p. 25

et cardinales nomina omnium episcoporum debent premittere
in salutationibus, dummodo non sint sub eorum iure
metropolito vel legationis et etiamsi jerosolimitanus patriarcha
scripserit episcopo comaclensi. Licet enim comaclensis
parvam habet civitatem, paucos redditus et vilem episcopatum.
Episcopus tamen est et nec subest alicui eorum nisi
ravennati archiepiscopo post papam. Jerosolimitanus patriarcha
ita debet sibi scribere: " Venerabili in Christo fratri I.
dei gratia episcopo comaclensi G(uilielmus) eadem gratia
Jerosolimitanus patriarcha salutem in vero salutari ". Eodem
modo posset episcopus comaclensis patriarcham salutare premisso
nomine patriarche, nec teneretur aliter facere si ei non
placeret. Sed salva reverentia comaclensis debet patriarchas
et archiepiscopos appellare " venerabiles fratres et dominos "
quia sunt maiores illo et ad maiorem humilitatem demonstrandam.
Quod autem de comaclensi dico, de omnibus
aliis episcopis est intelligendum. Cum autem patriarche vel
archiepiscopi salutant aliquem prelatum vel clericum de patriarchatu
vel archiepiscopatu suo, salutant eum hoc modo:
" G(aldinus) dei gratia mediolanensis archiepiscopus dilecto
in Christo filio B. preposito cremonensi salutem et benedictionem
in domino ". Et sic salutat omnes a maiori usque ad minorem
preter episcopos mutatis nominibus dignitatum et propriis.
Et est notandum quod si aliquis modo eligitur in patriarcham,
archiepiscopum, episcopum aut cardinalem vel abbatem

p. 26

et vocabatur primo " magister ", extinguitur propter dignitates
istas nomen magistrale et postea non appellatur " magister "
nec debet appellari. Unde si aliquis scribat episcopo
ferrariensi non debet eum appellare " magistrum " nec ipse
vocat se " magistrum ", et dominus papa tacet nomina magistralia
in dignitatibus et etiam in omnibus prelatis ecclesiarum
et prioribus similiter. Alii vero in his prelatis nomina magistralia
tacent et alii ponunt. In subditis autem nomen magistrale
a nullo tacetur. Legati autem dominum papam, quicumque
illi fuerint, summi cardinales aut archiepiscopi vel
episcopi vel diaconi auctoritate legationis, et quia funguntur
vice dominum papam, debent premittere nomen suum
omnibus patriarchis, archiepiscopis, episcopis et omnibus aliis
qui sunt in provinciis illis ad quas in legatione transmittuntur,
et omnes illi debent premittere nomen ipsius legati pro
dicta ratione. Porro cardinales, quando sunt in legatione, auctoritate
legationis debent premittere nomen suum universis ecclesiarum
prelatis. Sed multotiens premittunt archiepiscoporum
et quam prelatum nomina cum scribunt eis pro aliquo facto
quod non comportat ad legationem, ut puta quod suis nepotibus
conferant prebendas vel etiam ut diligentius respiciant sue
burse defectum. Hoc autem salutationis genus francigene medicinam
laxativam appellant quoniam eorum bursas non modica
perturbatione ad vomitum perducet. Et nota quod cardinalium
egritudines removeri non possunt nisi emplastro

p. 27

simplicis auri vel argenti. Si autem non fuerint in legatione
semper premittunt nomina patriarcharum, archiepiscoporum,
episcoporum et etiam maiorum abbatum sicut claravallensis
in salutatione. Nam omnes patriarche, archiepiscopi et episcopi
debent talium abbatum nomina premittere in salutationibus
si eorum abbatie fuerint exempte per apostolica
scripta ab illorum iurisdictione, nisi forte in provincia illa
sit sedis apostolice legatus. Omnes autem religiosi viri debent
ab omnibus multimode honorari quia sunt filii dei excelsi et
per dilectionem dei et per Christum qui karitas est deo sunt
uniti et membra Christi efficiuntur. Preterea legati, patriarche,
archiepiscopi et episcopi eundem modum debent tenere
in salutationibus in patriarchatu vel archiepiscopatu domini
sui. Ravennas archiepiscopus quando scribit generaliter omnibus
de archiepiscopatu suo pro aliquibus negotiis, salutat eos
hoc modo: " G(erardus) ravennas archiepiscopus licet immeritus
venerabilibus in Christo fratribus et dilectis filiis abbatibus
omnibusque ecclesiarum prelatis et universis dei fidelibus
per ravennatem archiepiscopatum constitutis ad quos
littere presentes advenerint salutem et benedictionem in eo
sine quo non est vera salus nec benedictio fructuosa ", vel
" in vero salutari salutem " vel " salutem " simpliciter. Si autem
scripserit pro aliquo penitentiali † ad sanctum Iacobum
vel ultramare hoc modo facet vel facere debet salutationem:
" Venerabilibus in Christo fratribus patriarchis, archiepiscopis
et episcopis, abbatibus omnium ecclesiarum dei prelatis et
universis Christi fidelibus ad quos presentes littere advenerint
salutem et benedictionem in eo sine quo non est salus vera

p. 28

vel benedictio fruotuosa " vel " in eo in quo est salus vera et
benedictio fructuosa " vel " salutem in vinculo karitatis et
dilectionis ". Hanc formam salutandi possunt tenere patriarche,
archiepiscopi, episcopi si providus dictator sciverit mutare
mutanda. Sunt autem quidam episcopi qui dicunt in
salutationibus penitentialium " salutem et piam erga peccantes
miserationem habere ". Alii sunt qui dicunt presentiam
portitoris sarcinam orationibus et elemosinis iuvare. Eadem
ratione dicere possunt " licentiam portandi subtellares, presentiam
portitori tribuere vel in necessitatibus sibi providere ";
et sic salutando possunt caudatis quibusdam distinctionibus
totum tractatum facere caudatum in salutatione. Provideatis
igitur ne satis in salutationibus † caudati cum totum
factum possitis exprimere narrando. Nam perpetuum vituperium
est anglicis qui caudati vocantur. Nam cauda semper
est significativa mali, nec est signum aliquod in firmamento
quod in astronomia sic videatur nocivum. Episcopus bononiensis
ita salutat ravennatem archiepiscopum: " Venerabili
patri et domino G(erardo) dei gratia ravennati archiepiscopo
G(erardus) bononiensis episcopus licet immeritus debitam cum
subiectione reverentiam ". Et potest dicere " ecclesie bononiensis
humilis minister " si voluerit se humiliare. Et sic salutant
eum omnes de archiepiscopatu suo mutatis nominibus
et aliis que mutari debent. Et nota quod omnibus salutationibus
que ponuntur in secunda tabula omnes archiepiscopi,
episcopi et ecclesiarum prelati et subditi et laici possunt uti
cum scribunt ecclesiasticis personis que sint in maiori dignitate
et teneantur illis reverentiam exhibere preter quam
" osculo pedum " quod, sicut credo, ad solum papam debet

p. 29

transmitti. Nam dico quod omnes salutationes ille omnibus
conveniant sed oportet dictatorem providum esse atque discretum
in mutando et variando et que mutari debent et variari.
Ego enim non possum dicere omnia quia omnium
consuetudines nescio et scire non possum et si possem dicere
non deberem quia generaret tedium. Sed dico quedam generalia
quibus rationabiliter possumus uti. Consuetudinem vero
sicut dixi, studiosius debes imitari quia, sicut diversi sunt
hominum vultus, ita et mores, et quod unus approbat alter
sepe numero vituperat. Abbas vallombrosianus sic salutat
abbatem claravallensem: " Venerabili patri et domino G.
dei gratia claravallensi abbati et toti eiusdem ecclesie capitulo
frater A. peccator monachus vallombrosiane congregationis
abbas licet indignus " vel " humilis abbas ". Quidam dicunt
quod dicit archimandrita " veram in vero salutari salutem ".
Abbas claravallensis eodem modo salutat vel salutare potest
eum et sic possunt se abbates adinvicem salutare sed consueverunt,
sicut audivi, abbates et viri religiosi dicere sibi adinvicem
" salutem et orationem in domino ". Huiusmodi enim
religiose persone semper nituntur ad humilitatem demonstrandam
et omnes prelatos ecclesiarum premittunt in suis salutationibus
nisi subsunt eis et semper minores omnibus se volunt
demonstrare. Aliquis monachus ita potest salutare abbatem
suum: " Venerabili patri et domino B. dei gratia cenobii
sancti Proculi abbati dignissimo frater I. peccator monachus
promptam in omnibus obedientiam et devotam ".
Et sic possunt plures sibi scribere. Abbatisse sic se salutant:
" Venerabili in Christo matri vel sorori A. dei gratia monasterii

p. 30

sancti Barbatiani abbatisse dignissime G. peccatrix
monacha et cenobii sancti Columbani humilis abbatissa salutem
et orationem in domino ". Hoc modo salutat monacha
suam abbatissam: " Venerabili in Christo matri ac domine
C. cenobii sancti Barbatiani abbatisse dignissime soror M.
peccatrix monacha debitam obedientiam cum omnimoda
subiectione ". Decani vero, archidiaconi, primicerii, archipresbiteri,
plebum priores et huiusmodi ecclesiarum prelati
et subditi, unus premittit nomen alterius in salutatione et appellat
eum " venerabilem in Christo fratrem " aut " precordialem
amicum " vel " specialem " vel " preelectum consanguineum "
si consanguineus est, et dicit " salutem cum sincere
dilectionis affectu " vel " salutem cum sincere karitatis fervore "
vel " ardore ", vel " in vero salutari salutem ", et multas
alias salutationes possunt ponere. Subditi autem hoc
modo salutabunt suos prelatos: " Venerabili patri et domino
G. ecclesie de Carpo archipresbitero M. eiusdem ecclesie
canonicus tam promptam quam devotam in omnibus reverentiam ".
Et possunt uti salutationibus in secunda positis, si
convenienter sciverit mutare mutanda. Magister salutat discipulum
suum tamquam amicum dicens: " Dilecto et amabili
socio " vel " dilecto et precordiali amico salutem cum sincere
dilectionis affectu ", vel " salutem cum indissolubili dilectionis
vinculo "; et potest uti omnibus optationibus salutationis
quas amici sibi adinvicem mittere consueverunt. Verumtamen
non debet eum appellare " discipulum " sed " socium ",
ne propter hoc videatur esse superbus. Discipulo vero
ita valet suum salutare magistrum: " Domino et magistro
J. " vel " magistro et domino J. H. ipsius humilis discipulus
et devotus quicquid devotionis et reverentie potest ",

p. 31

vel " se ipsum in omni genere devotionis ", vel " quicquid
servitii et reverentie potest ". Et potest uti cunctis optationibus
salutationis quas minores persone mittere maioribus
consueverunt. Item quia potest captari benevolentia si
sumatur proprietas a facultatibus in quibus student ipsi doctores,
dicitur aliquando " gramatico Prisciani alumpno ",
" dialetico vicario Aristotelis ", " rethorico floribus eloquentie
purpurato " aut " viro facundo (sic) " aut " eloquentie titulus
radiato ". Item in quadrivio erudito dici potest " philosophie
thesaurario ", vel " philosophie radiis illustrato ",
vel " philosopho venerando ". Item in phisica studenti dici
potest " phisicali professionis doctori ", vel " ministro " aut
" scientie naturalis inquisitori ", aut " vicario Yppocratis
et Gallieni ". Item theologo dici potest " theologie thesaurario ",
vel " sacri aut divini verbi doctori ", vel " theologie
ministro ". Item in iure canonico studenti dici potest " sacrorum
canonum professori ", vel " doctori sacrorum canonum ".
Item in iure civili studenti dici potest " iuris perito ",
vel " iuris professori ".

Explicit IV Tabula.

p. 33

INCIPIT V TABULA.

In quarta tabula tractatum est qualiter omnis clerus debeat
se adinvicem salutare. Nunc autem tractandum est de
salutationibus que pertinent ad viros seculares et mulieres,
in quibus oportet nos uti secularibus verbis. Duces equidem,
principes, marchiones et comites ita se salutant: " Nobilissimo
viro R. dei gratia duci Austrie H(enricus) eadem gratia Saxonie
dux salutem cum indissolubili amicitie vinculo ", vel
" salutem et quicquid excogitari potest melius ", vel " salutem
et quicquid potest ", vel " salutem et prosperos in omnibus
successus ", vel " salutem et prosperis successibus habundare ".
His autem salutationibus omnes magni viri et populares
universi usque ad servos glebe convenienter possunt
uti, mutatis his que mutari debent. Ceterum sunt multi principes
qui salutando retinent consuetudines speciales quarum
diversitates nemo ad plenum scire valeret. Dux venerabilis
ita ordinat salutationem suam: " P(etrus) Çiani dei gratia
venerabilis Dalmatie atque Croatie dux et dominus medietatis
et quarte partis et dimidie totius (sic) imperii Romanie "; item
R(aimundus) qui vulgo dicitur esse ' comes sancti Egidii ' in
salutatione sua ita dicere consuevit: " R(aimundus) dei gratia
dux Narbone comes tolosanus et marchio provincie ". Aliquis
dux vel princeps sic salutat consules civitatum: " Nobilibus
viris Veronensium consulibus et universo eiusdem civitatis
populo H(enricus) dei gratia Saxonie dux salutem cum
omnimoda prosperitate ", vel " salutem et omne bonum ". Si

p. 34

esset legatus imperatoris premitteret nomen suum, iure legationis,
omnibus in tota provincia in qua est legatus commoratus,
nisi forte scripserit occulte pro aliquo suo speciali
facto et nisi voluerit illis facere gratiam quibus mittit; sed
non vocat se ' legatum ', immo debet se vocare ' presidem '.
Nam Pilatus olim erat prefes ierosolimitanus pro Tiberio
Cesare, quando Christum crucifixit. Similiter invenitur a preside
secundum †. Sed est differentia inter principem et presidem.
Princeps est ille qui habet hereditato iure unam provinciam
ad minus; unde improprie dicitur princeps nisi habuerit
unam provinciam. Prefes est ille qui non habet hereditato
iure, sed mandato imperatoris uni vel pluribus provinciis
ad tempore preest, sicut faciebat Pilatus in Iudea. Romani
senatores sic salutant consules viterbienses: " A. et
B. dei gratia alme urbis senatores dilectis amiciis consulibus
virterbiensibus et toti populo salutem cum sincera dilectione ".
Si autem fuerit unus solus senator dicet sic: " B. dei
gratia alme urbis summus senator ", sicut supra. Prefectus
dicit " alme urbis prefectus ". Et nota quod romani senatores
et prefectus auctoritate senatus et perfecta ratione urbis
romane que ' caput mundi ' dicitur
et sola dicitur urbs antonomasice deberent premittere omnia
sua nomina omnibus laicis preter quam imperatori et imperatrici,
regibus et reginis, et omnibus clericis preter quam
summo pontifici. Patriarche, archiepiscopi, episcopi et cardinales
et omnes qui sunt in mundo tam clerici quam laici,

p. 35

preter papam, imperatorem et imperatricem, debent premittere
nomina senatorum et prefecti quando scribunt eis. Sed
Roma que olim erat domina omnium provinciarum nunc
versa est in luctum cithara ipsius, tenebrescit horrida et
fere omnis gloria ipsius ad nichilum est reducta. Servanda
est illa ergo consuetudo que a paucis retrotemporibus inolevit.
Duces, marchiones et magni viri hoc modo salutant milites
qui non sunt vassalli eorum: " H(enricus) dei gratia Saxonie
dux dilecto amico A. de Mucillo nobili et strenuo militi
salutem cum prosperitate ", vel "salutem et omne bonum ".
Si autm fuerit vassallus eius dicet sic: " H(enricus)
dei gratia Saxonie dux dilecto fideli suo B. de Corivago salutem
et gratiam suam ", vel " salutem et omne bonum ". Si
diligenter eum tantum appellat " nobilem virum ", sic salutat
omnes fideles suos a maiori usque ad minorem, tam viros
quam mulieres, mutatis his que mutari debent. Consules civitatum
ita salutant huiusmodi magnos viros: " Inclito et
magnifico viro H(enrico) dei gratia Saxonie duci Bononiensium
consules cum universo eiusdem civitatis populo salutem
et promptum servitium ", vel " salutem cum sincera dilectione ",
Et sic possunt omnes qui sunt minores illis et non sunt
vassalli eorum illos salutare. Vassalli vero eorum non debent
dicere " salutem ", sed salutabunt eos hoc modo: " Illustri ac
magnifico viro domino B(onifacio) dei gratia marchioni de
Monteferrato G. de Castello Novo eiusdem fidelis promptam
semper et sincere fidelitatis constantiam ", vel " promptum

p. 36

semper et fidele servitium ", vel " promptum servitium cum
sincera fidelitate ", vel " promptitudinem servitii cum constantia
sincere fidelitatis ". Et sic possunt omnes vassalli dominos
suos salutare, mutatis hist que mutari debent. Potestas ita
salutat aliam potestatem: " Nobili et egregio viro B. potestati
de tali loco L. potestas Bononiensium salutem cum
sincere dilectionis affectu ". Quando ponit se cum consiliariis
suis dicit hoc modo: " Viro egregio C. potestati de tali
loco B. potestas de tali loco et eius consiliarii salutem cum
indissolubilis amoris vinculo ". Quandoque ponitur potestas,
consiliarii et populus in salutatione, et tunc dicit hoc modo:
" Nobili et prudenti viro G. potestati Bononiensium consiliariis
et honorabili eiusdem civitatis populo J. urbe venetorum
potestas, consiliarii et populus universus ", vel " totus
populus salutem cum perpetue dilectionis augmento ". Consules
autem civitatum semper premittunt nomina consulum alterius
civitatis quibus scribunt hoc modo " Nobilibus viris
Mediolanensium consulibus, consiliariis et magnifico
eiusdem civitatis populo Bononiensium consules, consiliarii
et universus populus salutem cum sincere dilectionis constantia ".
Et si non fuerit ita magnus populus sicut est in
pluribus civitatibus dicas " honorabili populo ". Consules castellorum
aut villarum vel burgorum hoc modo se salutant:
" Dilectis amicis consulibus de Monte Vellio consules de
Nonantula salutem cum dilectione ". Cum autem consules
civitatum salutant consules burgorum sive castellorum dicunt
sic: " Consules Bononiensium consulibus et toti populo de
Monte Vellio salutem cum prosperitate ". Consules castrorum
hoc modo salutant consules civitatum: " Dominis metuendis
consulibus Bononiensium, consiliariis et universo populo
consules Sancti Johannis in Persiceto cum toto populo
promptum in omnibus servitium ", vel " salutem cum promptitudine

p. 37

serviendi ". Si autem non fuerint consules in civitate
aliqua, et sit ibi potestas ordinalis ita salutat: " G. Bononiensium
potestas, consiliarii cum universo populo ". Ceterum
in quibusdam civitatibus consiliarii appellantur consules
et in quibusdam sunt potestates insimul et consules absque
consiliariis. Tu autem revolvas te ad consuetudinem. Aliquis
miles ita salutat suum amicum militem: " Nobili
et strenuo viro A. de Mucillo militari gloria prefulgendo
G. salutem cum indissolubilis dilectionis vinculo ", vel
" salutem cum sincere dictionis perseverantia ", vel " salutem
et quicquid excogitari potest melius "; et sic possunt se
a maiori usque ad minorem salutare, cuiuscumque sint condictionis,
mutatis his que mutari debent. Aliqua magna domina
sic salutat aliam: " Forma, sensu, genere decorate domine
M. uxori A. de Mucillo amice dilectissime B. uxor
P(etri) Traversari salutem cum sincerissimo vinculo dilectionis ",
vel a salutem et quicquid excogitari potest melius
vel pretiosius ". Rustici hoc modo possunt se salutare et
omnes populares: " Dilecto amico I. M. salutem et amorem ".
Antiqui vero utebantur huiusmodi circumlocutionibus in salutatione,
sed qui philosophi erant se simpliciter salutabant
ut: " Lucius G. salutem ", vel " P. I. suo salutem ". Pater
autem sic salutat filium: " Dilectissimo filio M. P. salutem
et paternam benedictionem ". Mater sic salutat filium: " B.
suo dilectissimo filio J. salutem et maternam benedictionem ".

p. 38

Si fuerit unicus dicet sic: " B. dulcissimo filio J. anime sue
dimidio salutem et maternam benedictionem ". Si autem pater
et mater cum omnibus filiis et filiabus, cum omnibus consanguineis
et amicis et vicinis, voluerint suum salutare, sic
salutabunt eum: " B. et M. parentes, J. et S. fratres, G. et
A. sorores, cum omnibus consanguineis, cognatis, amicis pariter
et vicinis, dilectissimo filio, fratri, cognato, consanguineo
et amico P. cum paterna benedictione salutem et sincere dilectionis
vinculum ". Et si voluerit premittere nomen filii
poteris ponere quod in principio est in fine. Si autem quis
habuerit filium qui promotus sit ad sacros ordines, sive sit
prelatus sive non, debet pater nomen filii premittere, nisi forte
genitor fuerit primo vel post ad eosdem ordines promotus.
Porro spiritualis paternitas maior est carnali. Nam quicumque
digne recipit sacros ordines, pater quorumlibet laicorum esse
intelligitur, quia eligitur in sortem domini et efficitur membrum
Christi et ecclesie. Et licet nomen filii premittatur carnalis,
tamen paternitas non debet in salutatione taceri, etsi
filius eius apostolicus esset. Verumptamene pater non debet
filium appellare " patrem " nisi filius esset papa, vel cardinalis,
vel patriarcha, vel archiepiscopus aut episcopus, aut abbas,
aut prior, aut magnus prelatus. Filius ita salutabit patrem:
" Reverendo genitori M. pre cunctis mortalibus diligendo
G. suorum filiorum minimus salutem et filialem subiectionem ".
Matrem salutat hoc modo: " Reverende matri M.
pre cunctis mortalibus diligende G. omnium suorum filiorum
minimus salutem et filialem subiectionem ". Si voluerit salutare
patrem et matrem et fratrem, sorores, cognatos, consanguineos
et vicinos dicet ita: " Reverendis parentibus B.

p. 39

et M., peramandis fratribus J. et A., dilectissimis sororibus
J. et O., omnibusque cognatis, consanguineis, amicis et vicinis,
P. eorum filius, frater et amicus cum filiali subiectione
salutem et sincere dilectionis vinculum ". Maritus ita debet
salutare uxorem, ponas dignitatem utriusque si habuerit dignitatem
aliquam vel comitatum: " G. dilectissime uxori sue
B. salutem cum vinculo pacis et dilectionis ". Vir enim semper
debet premittere nomen suum, quia, sicut dicit apostolus
' caput mulieris est vir '
Uxor ita salutabit virum suum: " Pre cunctis mortalibus reverendo
et diligendo G. domino et marito S. eius fidelissima
uxor salutem cum omnimoda devotione ". Et nota quod duo
relativa in salutationibus non debent poni ut " domino suo "
et postea " eius fidelis ", vel " suus " et postea " eorum ",
quia huiusmodi relativorum multiplicitas turpem facit repetitionem
et tedium non modicum generare videtur. Patrinus
sive avunculus sic salutat nepotem: " Suo dilecto nepoti B.
A. salutem cum sincera dilectione ". Nepos sic salutat patrinum
vel avunculum: " Reverendo patrino vel avunculo B.
J. suorum nepotum minimus salutem cum promptitudine serviendi ",
vel " salutem cum sincere dilectionis perseverantia ",
vel " quicquid fidelitatis et servitii potest ". Amator
sic potest salutare aliquam cuius amorem affectat habere:
" Nobili et sapienti domine M. morum elegantia decorate
J. salutem et promptum in omnibus servitium ", vel aliter:

p. 40

" Nobili et prudenti domine M. forma, sensu et moribus plurimum
relucenti J. se ipsum totum vel quicquid sibi ", vel " salutem
et si aliquid valet salute pretiosius inveniri ", vel " salutem
et quicquid fidelitatis et servitii potest ". Amasius sic
salutat amasiam post factum: " Anime sue dimidio et suorum
oculorum lumini B. speciosissime amice sue J. animam et
corpus et si plura posset ", vel " quicquid habet et habere
videtur ", vel " se ipsum et sua ", vel aliter: " G. amice dulcissime
forma, sensu et genere decorate ", vel " salutem cum
perpetui amoris perseverantia ". Amasia sic salutat amasium:
" Anime sue dimidio et suorum oculorum lumini G.
amico dulcissimo B. salutem cum indissolubilis amoris vinculo ",
vel aliter: " Nobili et prudenti viro V. pre cunctis
mortalibus metuendo et diligendo B. salutem et si salutare
valeret aliquid pretiosius inveniri ". Ad hec salutationes que
pertinent ad laxiviam in Rota Veneris valebis plenius reperire.

Explicit V Tabula salutationum.