UNIVERSITÀ DI MILANO UNIVERSITÀ DI NAPOLI FEDERICO II UNIVERSITÀ DI PALERMO UNIVERSITÀ CA' FOSCARI (VENEZIA) UNIVERSITÀ DI VERONA

ALIM - Archivio della latinità italiana del Medioevo

Chronica monasterii Sancti Michaelis Clusini


p. 960

INCIPIT PROLOGUS IN LEGENDA CONSECRATIONIS BASILICAE BEATI
MICHAELIS ARCHANGELI DE CLUSA.
I. Ad laudem et honorem regis aeterni mirificam beati Michaelis archangeli revelationem
in monte Pirchiriana habitam, prout scriptis et virorum fidelium veridica attestatione
edoceri potui, scripto commendare decrevi, in praefato videlicet monte qualiter
virtus eius et magnificentia mortalibus primum illuxerit, quove ordine ipsius movente et
disponente providentia constructa prius ibidem basilica processu temporis magnifica coenobii
susceperit incrementa. Et quoniam ad hoc opus nullo ingenii fultus praesidio acquisita
lepori urbanitate verborumque faleris utendum minirme censeo, tuum michi, o alme Spiritus,
adventum humiliter efflagito, ut, qui es veritatis magister, veram huius relationis indaginem
insinues cordi meo tuaque de omnibus huius rei gestis me doceat unctio pulso penitus
a mentis aditu fuco ac fastu rethorico, qui merito contempnitur ac reprobatur sapientium
exagio. Tu quoque magnalia tua cupienti depromere non dedigneris factor et adiutor
michi tuo servo humillimo adesse, Michael archangele, mi princeps gloriose, cui proprium
et quasi singulare est superbis, actu nudis, more tui Domini resistere, sicut tuo inclito
proditur nomine, impetra michi, quaeso, tuis egregiis meritis spiritum intellectus ab illo,
cui ab aevo cum tuis beatis astas concivibus, fontem aeternae sapientiae, qui hunc locum
tibi in sedem providisti pia ac clementi dignatione. Quod etiam demonstrasti eximia et
multiplici miraculorum exibitione.
Item prologus super eodem.
II. Multis sacrae scripturae didicimus documentis, beatum Michaelem non solum
possidere nutu deitatis primatum in caelis inter choros militiae caelestis, verum etiam
principatum quendam gerere in terris et curam humanae salutis. Cum enim in apocalipsin
Iohannis4dicatur expressius atque nominatim proeliari cum suis angelis antiqui
draconis proelium, liquet profecto illis esse praelatum, quibus aduitentibus et subditis
noscitur cothidie de hoste antiquo reportare trophaeum. Quod autem in nostra principetur
republica fideliumque salvandorum sit illi cura praecipua, manifeste et enodius declaratur
in Danielis prophetia, cui sic dicitur voce angelica: "Et nemo est adiutor meus in omnibus
his, nisi Michael archangelus princeps vester". Et item: "In tempore illo consurget Michael
archangelus princeps vester, qui stat pro filiis populi tui". Vides ergo hunc beatissimum
spiritum quodammodo, ut ita dixerim, humanum et ad illius Iudaici populi, qui id temporis
fidelis erat, favorem et tutelam promtissimum. At vero post illius populi diram saevitiam
et infidelitatis nimiam obstinationem, qua per crucem in auctorem omnium crassatus est,
cum post eiusdem Domini nostri ascensionem auditae essent voces angelorum in templo:
"Transeamus ab his sedibus, voluit idem archangelus, quemadmodum et sancti apostoli,
desertis ludeae finibus, suae dilectionis ae benivolentiae extendere sinus et humani generis
pius provisor sui gloriosi nominis notitiam cunctis manifestare gentibus, maxime in horis;
occidentalibus. Et sicut Roma, urbium maxima, summorum apostolorum Petri et Pauli
purpurea decoratur victoria, ut quae erat tunc orbis domina et totius caput superstitionis,
fieret etiam clarissima apice religionis, sic respectu divinae pietatis meruit sublimari prae
omnibus Romana dignitas solatiante ipso primate angelicae virtutis. In occiduis namque
finibus orbis tria sibi archangelus Domini peculiaria loca delegit quam maxime quae

p. 961.

sua suorumque luciflua inviseret illustratione: primum quidem montem illum Garganum
toto iam orbi notissimum; secundum circa oceanum, qui dicitur Ad maris periculum;
tertium in horum medio iustissima meta positum, montem videlicet Pyrchirianum. Merito
quippe in terris, ceu humana vitans contagia, celsis in montium gaudet cacuminibus, qui
summo pastore quaerente perditam ovem in convallibus cum ceteris beatis angelorum
agminibus desertus scribitur fuisse in montibus, unde divinam maiestatem contemplatur
vicinius. Sed iam omissis ceteris ad illud, quod proposuimus, stilum vertamus.
III. In Itali finibus mons quidam extat insignis XII milibus passuum distans ab
Alpibus, qui vulgari nomine, sed non vulgari errore aut casu Pyrchiriana seu Pyrchariana,
id est ignis Domini vel ignea civitas, vocatus est ab incolis propter angelorum, ut reor,
ibi futuram frequentiam et dilectam Domino sedem, qui facit angelos suos spiritus et
ministros suos ignem urentem. Is undique tractu satis arduo sublime caput in aera
exerit ipsasque nubes suo vertice tangit parvique collis discrimine a ceteris seiunctus una
admodum arta via potest adiri, ut facile intelligas illum quodam divino privilegio donari.
Amoenus quippe puris et suo murmure dilabentibus e vicino fontium rivulis, redimitus
quoque frondosis ac pomiferis arboribus et silvis, ubi garrula voce aves immurmurant
diversi generis, solo nudato supremo cacumine beati Michaelis gestat aecclesiam, non
tam metallorum fulgore et humano opificio rutilam seu politam quam crebra signorum
experienti evidentia conspicuam. Quae tantam ac talem aspicientibus divinae contemplationis
suo quodam secreto infundit dulcedinem, ut illius domicilio illecti ac contubernio
clament medulitus prae desiderio: "Mons in quo beneplacitum est Deo habitare in eo", et
"sicut ros Hermon, qui descendit in montem Syon, quoniam illic mandavit Dominus benedictionem
et vitam usque in saeculum". Aecclesiam ergo illam hoc ordine inibi constructam
primitus verissima antiquitatis relatione accepimus".
IV. Erat quidam Ravennas nomine Iohannes cognomento Vincentius, vir mirae simplicitatis
ac spiritualis intelligentiae gratia adprime ornatus, qui in genitali quidem solo episcopali
fertur functus dignitate, sed solitariae vitae ardore flammatus multis provintiis perlustratis
in montem, qui Caprasius dicitur, praedicto monti a parte septentrionali oppositum
sese conduxerat, ut Domino, cui inter turbas positus, quarum fuerat offensus obsequiis,
sitiebat inseparabiliter adhaerere, nullo deinceps humano consortio retrahente facilius
uniretur. Qui locus tunc adeo remotus erat, ut heremi secreta haud desideraret. Ubi
multo tempore ille famulus Dei delitescens tanta intentione divinae theoriae hominum
devitabat aspectus, ut angelorum cotidiano consortio delectari ac perfrui non immerito
crederetur.

p. 962.

V. Huic per visionem sanctus Domini archangelus Michael apparens sic eum famliariter
alloquitur: "Quid agis, Iohannes ? Cur contemplationis studium non sedulo adiuvas
opere manuum ? Nescis theoreticae propositum practicae egere subsidio ?" Ad quem
lohannes: "Quis", inquit, "tu es, mi domine ?" "Ego sum", ait, "Michael archangelus, qui in
conspectu Domini semper assisto. Propera et ad opus accingere et vel lignario sumptu
basilicam mihi construe." Cumque sanctus anachoreta se huius artis ignarum nec ab
ineunte aetate hoc opificio exercitatum simpliciter fateretur, adiecit: "Noli trepidare, quoniam
ego tuus ero adiutor, meaque praesentia corpore quamvis viribus exausto invalidus
robustior semper assurges." Mane ergo facto coepit vir sanctus post matutinos ymnos
angelicae admonitionis hortamenta animo revolvere et de Dei certus adminiculo proximam
silvam totis viribus occupat diemque illum alacriter in opere consumit.
Vl. Sequenti vero die, membris nocturna quiete ad laborem innovatis, veniens ad
locum, ubi pridie operatus fuerat, sed nil eorum repperiens, quae paraverat, haesit et,
quae necessitas in tam denso nemore nocturnum furem compulisset, vehementer admiratus
laborem tamen resumit. Dumque omnin humano destitutus solatio piis dat operam
studiis, ecce videt columbas innumeras facto grege advolare ipsasque ligni dolaturas
certatim rostris insumere et ad montem Pyrchirianam saepe deferre; sed nesciens quid
hoc miraculum portenderet, minime cessat a coepto opere. Viderat quoque iam dudum
noctu vigiliis inserviens a praefato monte globum igneum frequenter usque ad coelum
longo tractu porrigi.
VII. Iam vero tertia die ad opus suum sicut prius exiens, cum nichil caesorum
lignorum, quae paraverat, invenisset, diriguit et quasi desperatus residens haec secum
"Quid est", ait, "domine Deus meus ? Quis tam malignus homo labori meo tantopere insidiatur,
ut, quod ego mihi per diem facio, ipse nocturna fraude surripiat ? Quid esr
archangele Christi, cur me servum tuum sic pateris deludi ? Ubi est consilii tui pollicitatio ?
Non apparent certe nunc tua promissa. Nunc fefellit me tua species imperiosa ?
An forte quod iussisti alio pacto vis compleri ? Respice, quaeso, beate, famulum tuum
et, quid ipse mavis edoce !" Et haec dicens interdum ab incepto quiescere deliberavit.
Nox astra detexerat vixque sompnus viri Dei ocellis irrepserat, et iam adest archangelus
quiescenti et ait: "Cur segnis es ? Et quare iussa non imples ? Quamobrem opus tuum
imperfectum sic interposuisti ? Surge diluculo et montis illius cacumen, unde globum
igneum ad coelum tendere crebro notasti, quo etiam columbas lignorum minutias ferendo
convolare non ignoras, conscende intrepidus et, cum omnia, quae tibi furto ablata verebaris,
ibi collata inveneris, opus, quod imperaveram, in eodem loco perficere ne cuncteris !
Locum namque illum michi in sedem elegi multum equidem profuturum, hic habitabo,
quoniam elegi eam.
VIII. Expergefactus itaque vir Dei et certificatus angelico affamine oppositi montis
celsam rupem, quamvise diverso fatigatus anfractu, subiit, et cum aliquantisper solotenus
prostratus obortis orasset lacrimis, respiciens vidit totam lignorum materiam, quam perisse
putaverat, et satis super se gavisus grates Deo suaeque sedis ministro immensa persolvit;
sicque novus ille incola animatus cum gaudio ligna concinat, ecclesiam in brevi consumat.
IX. Altare quoque de eadem rupe nativa in honore angelorum principis Michaelis
miro opere, sed humanae artis industria non satis polito incidit. Tandem ill eminenti
scopulo quibus potuit impensis perfecto aedificio Taurinensem episcopum Amizonem nomine

p. 963.

adiit et, qualiter per visionem angelicam in saepe dicto loco ecclesiam aedificaverit, ordine
pandit illiusque consecrationem humili prece deposcit. At ille sanctus pontifex audiens
beatum Michaelem in loco, qui suae erat diocesis, voluisse revelari suis temporibus, in
laudes prorupit creatoris et plenus lacrimis, quas profundebat suavis amor archangeli,
contra montem illico genua flexit et expansis manibus et intentis in caelum oculis sic
fatur: "Grates agimus gratiae tuae, summe pater, rex saeculorum, qui nullum tempus absque
bonitatis tuae testimonio nobis transire permittis". Ecce enim indignos nos famulos tuos
populumque tuum per summum maiestatis tuae ministrum visitare non dedignaris, quem
nostris bonis votis rebusque tutandis non dubitamus fore patronum".
X. Dixerat et famulum Domini Iohannem advocat, de nomine, patria simul et religione
sciscitatur, quibus ortus maioribus, quave occasione et quo tempore advenerit, quaerit et
audit. Unde etiam quamplurimum in Domino gavisus ad illius postulata libenter assensum
praebuit diemque dedicationis illi praestituit omnique clero et populo, ut illuc sollempniter
conveniant, indicit. Confluit hominum multitudo innumerabilis ex diversis urbibus,
opidis et villis tantae rei fama admonita, sicut mos est, ac studio novitatis; et ante diem
consecrationis totam fere occupavit planiciem ab ipsa Taurinensi civitate vacantem amplis
territorii spatiis, ubi eatenus rarus incola morabatur, donec pro angelica revelatione
coepit honori et amori haberi ipsa regio, quae antea inculta et vilis habebatur".
XI. Venerabilis quoque praesul Amizo ad locum appropinquans in castro hospitatur
Avilliano. Ecce autem circa noctis medium, dictu mirabile, immensus ignis instar magnae
columpnae videtur e caelo supra montem descendere suisque flammis coruscis aere sereno
totum circumlambere. Cuius novitate miraculi populi stratis exciti supplices ad caelum
manus tendere, pectora pugnis tunderem. Vociferantur cuncti Pyrchirianam penitus exuri.
Tollitur clamor ad sydera. Episcopus ipse tanto rumore attonitus surrexit partemque
rutilae lucis iam iamque residentis contemplatus sic ait suis: "O quam metuendus est
locus iste ! A Domino vere factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Hic
est ille ardens rubus, in quo Moysi quondam apparuit Dominus; hic est mons alter
Syna, igneam legem per dispositionem angelorum accepturus". In crastinum igitur, cum
ad locum ventum fuisset et honorabilis pontifex cum venerando coetu foribus humilis
basilicae astitisset, aspexit ab alto tamquam olei liquorem effluere et effigiem crucis
humore crasso per aecclesiolae quosdam scopulos eminentes apparere. At ille obstupefactus
et cum omni populo terrore perculsus humilis ingreditur et humi prostratus archangelo
mediante a dominatore caeli et terrae perfectum finem tantae virtuti obnixius imprecatur.
Oratione autem finita cum oculos lacrimis suffusos levasset, videt titulum
mirae pulchritudinis erectum, procul dubio manibus angelicis coaptatum, et balsamo atque
oleo per circuitum supraque affluenter resudare in tantum, ut ad terram usque videretur
effluere. Quod cernens accepto festinus linteo oleum reverenter extersit et sic operto
titulo missarum ibi sollempnia devotissime celebravit. A linteo vero, quo sacra extersa
est ara, quanta processerit virtus, non est nostrae facultatis evolvere, quia non inbecillis,
non a daemone possessus, non qualibet infirmitate detentus aliquis inde tactus est, quem
inexpertem divinae pietatis mox sanitate recepta virtus archangeli permiserit existere.
Tantis pius antistes miraculis motus anachoretae precibus et ab honestis nobilium personis,
qui affuerant, exoratus cum interminatione sempiterni anathematis constituit, ut a
suo successorumque suorum saeculari dominatu vel inpedimento liber esset per saecula

p. 964.

locus ea ratione, ut, si quis eius constitutionis in posterum contemptor fieret, apostolicae
sedis esset iudicii reus.
XII. Ab illo tempore itaque sanctus heremita Iohannes usus cellula iuxta posita
montem solus incolere coepit, et sanctus Domini archangelus loci sui dilectorem et provisorem
se esse luce clarius manifestare non distulit. Non multum namque temporis
effluxerat, et ecce viri sanctorum apostolorum Petri et Pauli limina necnon et eiusdem
sancti archangeli patrocinia in monte Gargani adire festinabant. Cumque in Segusiana
valle positi praescriptam ecclesiam in summitate montis tamquam in specula sitam conspicerent,
ignari rerum, a quo constructa vel cuius nomini dicata esset, studiose requirunt.
Quibus cum senex nuper gesta retulisset, unus illorum, qui podagrae morbo graviter
vexabatur, laetus valde effectus, socios hoc modo affatur: "Nostis, o sodales, quanto pedum
meorum torquear dolore et quam saepe vos offenderim in hoc itinere mea tarditate Unde
quoniam ad illum sanctum Gargani montem, sicut proposueram, nequeo pertingere, obtestor
per eum, quem animarum fidelium ducem post mortem maxime credimus, ut liceat mihi
saltem istud sanctum oratorium illi dicatum invisere eumque, ut in hora exitus sit animae
meae propitius, exorare, vosque ipsi aut mecum pro vestra mercede ascendatis aut in
montis calce reditum meum maturum expectetis." At illi in eum maligne tumultuantes,
ita illi exprobrant: "Quid est, miser homo, quod loqueris ? Quo nisu vales per aspera et
ardua scandere, qui planae et dudum tritae viae laederis planitie ? Abi quo vis, insane,
dispereat, qui te expectaverit." Tunc ille deserto comitum contubernio sumptaque fiducia
ex amore archangeli, quod impossibile putabant, aggreditur et magis genibus et manibus
reptando vix tandem victor optato potitur desiderio. Intransque eclesiam uberrimis
humectavit solum lacrimis et inter vota et preces, quas ex affectu intimo fundebat Domino
eiusque archangelo, quod sit derelictus a viris suaeque facit mentionem infirmitatis.
Interea, ut assolet fieri, prae labore et maestitia somnus hominem corripit, et post aliquot
horas sopore solutus coram altari sancti Michaelis in monte nimirum Gargani sese sospitem
et incolumem invenit. Quanta tunc flens largiter, ibi quoque lacrimarum prae gaudio
fuderit flumina, si vellet exprimere, Tulliana, ni fallor, succumberet facundia. Fortassis,
quod loquimur, pro sui novitate et miraculi magnitudine cuilibet videtur incredibile. Sed,
o tu, qui inde ambigis, veterem Danielis historiam non te pigeat retexere, et quo pacto
angelus Domini per terrarum tot spacia Abacuc per capillum Danieli in lacu Babilonico
sedenti et famelico asportaverit, si ratione non conpreendis, indubitanter actum crede.
An negabis, incredule, quod tunc factum est per angelum, non potuisse nunc fieri per
summum archangelum ? Vir igitur ille, cum suae sospitatis auctori quantas potuit gratiarum
ibi persolvisset actiones, laetus et exiliens inde repedabat. Iamque Romam
transierat, cum infidi comites eius nondum ad Urbem pervenerant. Quem cum sibi obviam
eminus redeuntem contemplarentur, ammirantes mutuo alter aiebat ad alterum: "Ho, Deus,
quem video ? num iste est noster socius, qui apud Clusam a nobis est relictusus ?" Et
alter: "Non est", ait, "ille, sed similis eius. Nam ille podager, iste incedit firmus et incolumis.
Sed quid ? Certe is ipse est. Salve, bone vir." At ille: "Salvete vos, o boni
sodales." "Quid est hoc ?", inquiunt, "quis te huc adduxit aut quomodo sanus effectus es ?"
Quibus cum praescripti miraculi seriem retulisset, tantae rei novitate attoniti dixerunt ad
eum: "Num ista sancto apostolico per ordinem non aperuisti ? Revertere nobiscum, ingrate
revertere et narra, quanta tibi Deus fecerit !" Et ille: "Faciam ita, tametsi vos non promeruistis".
Rediit, narravit et ad amorem venerabilis huius loci Romam matrem civitatum
accendit, totaque Italia, qua veniebant, huius miraculi fama pertonuit.
XIII. Per idem tempus imperante Ottone iuniore augusto quidam nobilium Hugo

p. 965.

nomine de Arvernensi comitatu cum propria uxore sancti apostolorum principis Petri
limina petiit et, licet innumerabilium graviumque peccatorum sibi esset conscius, beati
tamen apostoli misericordia, cui pius Dominus ad sui amoris periculum ter suas oves
pascendas commisit, reformari ad spem vitae non cassam fiduciam sumpsit. Veniens
igitur Romam horribile primum et lucrosum miraculum de se ipso cunctis intuentibus
praebuit, cum ad gradus exteriores ecclesiae sancti Petri veniens nec ultra valens progredi
fixus et immobilis haesit. Et quanto magis, ut intrare posset, rotabatur in circuitu,
tanto longius propellebatur a sacro templi aditu. Quod intelligens sibi contingere facinorum
suorum immensitate torquetur dolore miserae nimis et peccatricis conscientiae plurimaque
turbatur anxietate. Nitebatur Petrum, communem spem miserorum, lacrimosis suspiriis
nec se palam prodentibus, ut sui misereretur, inflectere, quia palpitabat lingua mala confusione,
quae peccatum celando solet accumulare, et erubescebat fateri, quod non erubuit
perpetrare. Tandem coactus uxori suisque circumstantibus, quo cruciaretur igne conscientiae,
proclamat et tam papam tunc temporis Silvestrum quam ministros altaris sancti
evocari exoptat. Quibus clementer venientibus dolorem dolorisque causas exponit et in
suis vicariis experiri Petri mansuetudinem suppliciter humi prostratus exposcit. "Apostolica
sedes", ait ad eos, "quos iudicat, tamquam filios advocat et tenerae pietatis dulcedine re
vera sicut mater, quos percutit, amat. Inaudito torqueor miser conscientiae peccatricis
cruciatu, quia in tranquillo, quod alii nunquam reor accidisse periclitor portu, dum fons
misericordiae post magistrum, qui etiam nolentes suis ad salutem retibus trahit, me
quasi filium gehennae omnino repellit. Sed exigit, scio procul dubio, singularis dulcedinis
pastor criminum confessionem et secundam post baptismum, quandoquidem prima me
comprobat apostatam, hostis abrenuntiationem. Assentio et confiteor, abrenuntio et a
fonte Davit, qui in ablutionem menstruatae patet, per ministerium domini mei Petri
consilium requiro." Haec querimonia dulcia Romanae pietatis viscera concussit, et tantorum
criminum reus de constructione unius coenobii, ubi perpetualiter a monachis Domino
serviretur, sponsionem fecit, exigentibus tam memorato papa quam ministris apostolicis.
Purgatus itaque tali poenitentia et confessione, sic demum limina sancta ingredi et locum
vestigiorum Domini permissus est osculari; et facere gestiens, quod promiserat, ad propria
coepit cum gaudio regredi.

p. 966.

XIV. Emensis igitur longioris viae spatiis cum boni desiderii plenus una cum uxore
suisque Segusiam venisset et in familiari sibique bene nota domo cum vetere amico
hospitatus esset, ab eodem hospite causa familiaritatis diligenter coepit inquiri, qualiter
cursum explesset itineris sui. Seriatim cuncta retulit et universae rei, quam praefati
sumus, mirabilem notitiam dedit. Attonitus hospes tanti stupore miraculi simulque laudibus
diutius immoratus omnipotentissimae misericordiae Domilli dixit ad eum: "O domine Hugo,
si desideras boni voti compos existere, nulli alii melius post gratiam principis apostolorum,
quam principi caelestis exercitus archangelo Michaeli te decet coenobium construere,
ut dimissis omnibus peccatis tuis in diet exitus tui de hoc exilio animae tuae iste sit
ut ereptor et Petrus receptor." Simul etiam locum praefatum, quoniam proximus, videlicet
duodecim milibus esset, ostendens et praefatorum miraculorum nobilissimam narrationem
prosequens animos viri iam dudum ad id intentos exhortationis bonae scintillis accendit;
atque sic tandem et verba salutis et diem, quo fessi venerant, nox subsequens clausit.
Adest archangelus per visionem soporatis utrisque coniugibus et eadem specie eisdemque
verbis conspicitur et auditur a duobus. Hortatur et imperat, ut in loco, quem hospes
designaverat, totius consilii vires figat et absque omni dubitatione monasterium fabricans
animae suae caeleste se construere palatium non diffidat. Vir post revelationem prior
evigilat, et dum uxori Isengardae nomine totius tenorem visionis narrat, postquam et
ipsa retulit suae concordiam visionis, otior stratu se proripit et hospitibus sciscitatis,
quomodo melius ad effectum res ducatur, sagaciter consilium quaerit. Tunc uxor hospitis
Eva, melior consiliis Evae prioris, verborum, quae sero contulerant — nam his ipsa plurimum
Institerat — narrationem archangeli monitis corroboratam gavisa una cum viro, quantis
valet ingeniis, omnes directos aditus incipiendae finiendaeque rei perquirit, tandemque
simul conferentibus sani vena consilii a fonte sapientiae patris processit, qui in evangelio
sius promittit fidelibus dicens: "Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, ibi
sum in medio eorum".
XV. Igitur levaturi tanti molem palatii Hugo et uxor eius omnibus modis harenam
nocituram prudenter explorant et eam obstruere felici conamine parant, ut supra firmam
petram secure fundamentum nunquam casurum iaciant. Ascensi ergo diluculo vehiculis
Hardoini marchionis curiam, quae tredecim tantum milibus in castro Avilliano tunc
aberat, celeriter adeunt eumque ibi cum uxore nichilominus nutu divinitatis, ne diutius
fatigentur, inveniunt. Nobiles et elegantis habitudinis peregrini ex cismontanis partibus
advenisse principi nuntiantur moxque ab eo, sicuti nobilibus mos quodammodo naturaliter
inest, si boni sunt, honorifice suscipiuntur. Adventus causas exponunt et licentiam construendi
coenobii in memorato multotiens loco petunt, ea videlicet ratione, ut gloriosus
marchio, quantum vellet auri vel argenti, mulorum ceterorumque vehiculorum, quae
adduxerant, optimam copiam benigne reciperet et locum ab omni sua proheredumque
suorum saeculari potestate scripto iudiciali solveret, quatinus in posterum Deo inibi servituris
a cunctis, quae saeculi potestatibus vel ex debito vel ex terrore fiunt, expedita
libertas condicionibus esset. Liberalissimus princeps libenter annuit et in primis gratis,
quae petebantur, exequi volens, postmodum saniori consilio precium, quod iustum visum
est, benigne recepit, ut et evangelico exemplo, quemadmodum de pretio Domini emptus
est ager in sepulturam peregrinorum, monachis saeculo morituris in eodem loco pretio
vitalis sepultura proveniret et futuris temporibus refragandae coenobii libertatis occasio

p. 967.

nulla foret. Post haec ad ospitium laetus Hugo regreditur et consilio nichilominus hospitis
virum, cui tutelam loci committeret, quaesiturus, interim, quia viae occasio se praebuit,
cum paucis ad montis cacumen habitudinem loci visurus potius animi quam vi corporis —
nam via erat difficillima — trahitur. Aestu ergo vel labore fessus admodum, imo omnino
siti nutu Dei deficiens ad pedes heremitae, cuius aecclesiae contigua erat cella parvissima,
prosternitur et, ut archangeli, si non humano consilio tanti periculi medelam quantotius
inveniat, deprecatur. Audivit ab illo aquam in proximo non haberi, vinum autem in ampullula parva, quantum ad unius missae celebrationem vix posset sufficere, contineri;
penes se nil omnino remedii fore, nam virtutem archangeli procul dubio omnia posse.
Instante, quem sitis et aestus periculum cohartabat, heremita tandem pietate concutitur
et archangelum, si status loci sibi placeat, devoti viri mederi periculo deprecatur.
XVI. Mox — mira dicturus sum — praedictam cernit ampullulam, quasi ab imo scaturiente
vena fontis, inundare et summum archangelum virtutem visibilem exhibere. Quantum
oportuit, potati sunt, qui venerant, et accepta benedictione redeuntes, sicut praediximus,
virum tutelae loci congruum — nam heremitae nulla iam nisi de caelestibus cura erat —
reperire desiderantes ad ospitium properant. Retulit hospiti vir Deo devotus, quod acciderat,
et inter verba locutionis, aestu boni desiderii non minus quam prius siti corporis
aestuans, iterum atque iterum de loci tutela, cui esset oportune committenda, verbum
repetebat. Aderat ibi quidam nutu Domini vir religiosus ordinis monastici nomine Atvertus,
qui in Lisathio monasterio abbatis prius officio functus atque ab hoc a contrariis sanctae
religionis expulsus, tunc a liminibus apostolorum regressus in eodem per aliquot dies
fuerat hospitio remoratus. "Hunc", ait hospes, "ut reor, gratia divina providit, qui non
ut novus, sed expertus officii monastici parvas expensas adhuc incompositi locelli, spiritu
pauper, amore religionis amabit et humili suae paupertatis obsequio servituris in posterum
Christo, quae satis sint, divitias aggregabit. Auditis his venerabilis peccator Hugo in
laudem redemptoris attollitur et hoc quasi auspicio iam poenitentiam suam Deum quodammodo
recepisse gratulatur. Praefatum ergo virum religiosum Atvertum multis precibus
vincit et relictis, quantum ad praesens ut peregrinus poterat, necessariis, ei locum committens,
citius rediturus ad sua cum gaudio rediit.
XVII. Exinde vir Deo plenus Advertus omnino plena devotione satagens oportuna
monachis aedificiola secundum situm loci — nam scopulis asperrimum erat — coepit construere
et, quicquid usquam colligere poterat, modico victu contentus, ad id solum expendere.
Tempore constituto, sicut promiserat, Hugo rediit et omnibus necessariis impensis
ad perficiendam aecclesiae fabricam datis iterum ad praefatum marchionem transitum
fecit et ab eo, sicut et prius dato pretio villulam monti contiguam nomine Clusam et
aedificandis villulis congruas terras nichilominus contiguas adquisivit. Ut autem libertatis
loci, pro qua praecipue satagebat, scrupulus omnino nullus inesset, Taurinensem pontificem,
qui Amizo dicebatur, adiit et oblatis, quae tantum virum decebant, muneribus
cunctis iterum locum solvi condicionibus cum anathematis etiam interpositione favorabiliter
impetravit; indeque Romam profectus omnium praedictarum sponsionum tam pontificis
quam marchionis tenores omnemque sui operis hordiens hystoriam papae Silvestro
retulit et eius ad praesens, imo principis apostolorum auctoritate, postea vero etiam
imperatoriae maiestatis corroborari locum literis et nomine fecit. Post haec, quo advixit,

p. 968.

omnia monasterio secundum posse necessaria vel attulit vel direxit, et exinde coenobium
incrementis oportunis es tempore Deo favente meritis hactenus archangeli crevit et variis
miraculis coruscans diversis populis gratum et venerabile fuit. Ne autem aliqua dubietas
ex his, quae relata sunt, in cordibus fidelium possit oriri, testis est praedicti Hugonis
filius Mauricius, testis et ipsa familia, quorum vel suis vel parentum proximis diebus
tantis indiciis angelica virtus dignata est propalari.
XVIII. Igitur venerabilis papa Nicholaus, quod nomen victoriam populi nimirum
catholici sonat, narrationis huius ordiendae laudator atque praeceptor extitit, ut cunctis
legentibus innotesceret praedicti loci curam specialiter ad sedem apostolicam pertinere et
quisquis fidelium in fine caducae atque transitoriae vitae pennis angelicis ad caelos opitat
evehi, contra locum, quem Michael princeps angelorum dilexit et elegit, vereatur aliquid
iniquum moliri, quatinus in domo sua absque scissionibus cordium cum pace, quae hominum
bonae voluntatis propria est, sit nomen Domini semper benedictum, qui omnes
suos spiritus administratorios propter eos, qui hereditatem capiunt salutis, implere gratuite
in aeclesiae suae mittit ministerium.
XIX. Anno igitur nongentesimo sexagesimo sexto incarnationis dominicae constructis,
ut fertur, in eodem loco feliciter officinis coenobialibus, prout erat possibile, cum ille
vir illustris Hugo in armis strenuus, sed in Dei rebus circa finem magis devotus, locum,
quem, sicut supra retulimus, pretio sibi ut proprium vendicaverat et apostolica auctoritate
seu praeceptis regalibus munierat, abbati dumtaxat ac monachis abendum tradidisset,
postquam etiam sanctus Iohannes heremita necnon et bonae memoriae Advertus abbas
migrassent ad Dominum, successit ei in regimine fratrum consensu et electione vir mirae
simplicitatis ac prudentiae, merito Benedictus et nomine. Hic cum plurimis floreret virtutibus,
tanta dicitur caritatis affluentia refertus et hospitalitatis liberalitate munificus,
ut omnes ad se venientes et montis ardua ob archangeli patrocinia petentes maximeque
Galliarum, Aquitanicorum et Hispaniarum populos Romam adeuntes libentissime susciperet,
foveret eisque munera retentis, quae fratruma tantum usibus poterant competere,
benignus impertiret. Cuius quam plurimi gratiam amirati — erat quippe moribus et canis
angelicis decoratus — aiebant: "Ecce vir prudens, qui aedificavit domum suam supra petram,
in cuius ore dolus non invenitur, quo fideli dispensatores archangelus Domini gratulatur
et huius loci fama sua ubique extendit insignia". Coeperunt namque nonnulli et praecipue
de ultra montes ad hunc locum gratia religionis concurrere et saeculo renuntiantes
sub illo sene glorioso normae regulari sese subdere. Langobardi enim quam plures
fulti inimica fidei calliditate haud facile acquiescunt monachilem habitum suscipere.
Multi vero nobilium atque divitum gratiam cupientes referre eius benedictionibus quo
sibi principem angelorum conciliarent in die suie exitus, alii ditaverunt locum suis honoribus,
alii tradebant pueros suos Domino educandos immaturis teneros aetatibus. Est namque
locus ab omni impedimento et saeculari tumultu semotus, nullus hominum seu animalium

p. 969.

ibi perstrepit clamor atque rugitus, iacet porrecta Italiae planicies suis iocunda locis
ac fluminibus, humanos interdum quae valeat recreare visus. Tepidae sunt hiemes, aestas
vernum imitatur tempus, gravibus morbis nec nocet autumpnus. Mens Deo famulantium
tali fota quiete et admonita qualibet terrena pulcra rerum oportunitate vociferatur
iubilando frequenter cum exultatione: "Magnus Dominus et laudabilis valde in civitate Dei
nostri in monte sancto eius".
XX. Dilectus itaque Deo et hominibus ille venerandus senex Benedictus, optime
agens gregis commissi custodiam, utpote pastor egregius, sanctitatis gratia claruit suis
temporibus ampliavitque monasterium, favente archangelo, rebus, personis et honoribus.
Et cum a plerisque hospitibus et monachis quasi pro consilio hortaretur magnorum
coenobiorum tutelae et ordinationi locum suum committere eorumque consuetudines admittere,
non adquiescebat dicens: "Sinite, fratres, sinite sancti patris nostri Benedicti
regula parvitatem nostram contentam esse, quae, si quid videtur addendum, abbatis
admittit arbitrio supplendum pro ratione et tempore. Non ita est, ut dicitis. Videtis
locum conductu difficilem et arduum altera consuetudine modificandum. Neque enim
humano quolibet indiget magisterio, qui angelorum saepe fruitur solatio tantique provisoris
gaudet patrocinio et satis metuendo quandoque addicitur ministerio. In hoc nimirum
monte nullus est locus crimini, nec est fas sub eius conspectu scelerato latebras
delitiscendo quaerere quem ipse statim insequitur sua fulminea et terrifica lampade.
Aliquando etiam, si uspiam in monte facinus committitur, sacras iaculatur et arces, adeo
ut plerosque terreat innocentes neque novit igneum ponere tumultum, donec, quod
humanum latebat oculum et maneleat inultum, satisfactione ac confessione forte fiat
indultum." Sic pater inclitus aiebat, sic apostolica disertus simplicitate callebat, regulam
tantum almi patris et eximii dueis monachorum Benedicti suadebat perscrutari et observare
et super ea clamare, ceterum in cuiusque abbatis arbitrio ordinationem sui monasterii
pendere; quod eiusdem loci conventus usque hodie habuit celebre.
XXI. Praetereundum silentio non arbitror quoddam miraculum, quod sanctae memoriae
Aicius, prior aeque ipso actu reverendus, de abbate iam dicto referre solebat.
Cuius ob hoc testimonium veritate creditur subnixum, quia fuit homo, ut aiunt, ad
unguem factus et in religiosa conversatione totus sibi teres atque rotundus. Qui inter
ceteras animi virtutes, quibus admodum pollebat, discretionis gratia, quae omnium virtutum
generatrix, custos atque moderatrix patrum diffinitione praedicatur, fuit ita praeditus,
ut nullius diei feriati atque profesti occasione solitae ciborum districtioni seu quantitati
quippiam addere vellet aut demere. Constans semper in sancto proposito et vigiliis
crebro inserviens flagris proprium corpusculum coercebat, operi manuum et lectioni
sedulus operam dabat. Castus mente et corpore, tandem multiplicatus in senecta uberi
concessit naturae. Cuius sepulcrum recenter aperientes quidam fratrum eius alumpni
quadam curiositate ducti mira odoris fragrantia sunt repleti. Hic namque, inquam, prior
de illo venerabili Benedicto asserebat, quod moris illi fuerat beatae Mariae genitricis

p. 970.

Domini et Salvatoris nostri laudum officia nocte dieque ante eius venerandum altare, quod
illius gloriosae et incomparabilis imaginis praesentia insignitur, devote ac sollempniter
agere. Quod opus cum nullatenus intermitteret, nocte quadam lecturus ibi ex more
lectionem lucernam ipse tenebat, quae venti flamine, ut assolet fieri, extincta est. Quo
casu cum pro lectionis dilatione magis anxiaretur, de cereo, qui ante sancti Michaelis
altare perpetuis fovetur ignibus, subito sese flamma prorupit et in manu illius non sine
fratrum admiratione lucernam accendit. Quod ubi Dei famulus vidit, vehementer obstupuit
et solotenus prostratus diutius adoravit et fratribus, quo adviveret, ne cui miraculum
proderent, interdixit. Quid plura ? Annis XL et IIII monasterium viriliter rexit tandemque
sicut oliva fructifera in domo Domini in pace quievit.
XXII. Tale habuit sanctus ille locus sui primordii incrementum, talibus gloriatur
auctoribus et tam gloriosus quam venerabilis extunc et nunc cunctis extitit gentibus, exceptis
Taurinensibus, qui tanquam Scyllei canes semper oblatraverunt et livido oculo
coenobii commoda obliquare non cessaverunt. Eorum tamen dentes omniumque male
loco insidiantium vires archangelus ita potenter obtrivit, ut, si non voce, rebus equidem
clamaret: "Qui hos tangit, quasi si tangat pupillam oculi mei". Nemo enim locum
seu illa, quae iuris eius sunt, aliquando iniuriis impetivit et illaesus abiit. Vocatus et
non vocatus adest et sibi in aula sua digne famulantium seseque humiliter deprecantium
vota benignus attendit et ab ore saevissimi drachonis incessanter protegit. Illius ergo
quem caelestis curiae primatem, o grex Clusine, specialiter tibi delegisti, innitere patrocinio !
Illum te decet prae omnibus venerari et glorificare cultu perpetuo, qui te sub
umbra alarum suarum pie fovendo sic defendat in proelio, ne damneris sine fine in
tremendo iudicio.
EXPLICIT.

home ||  autori per secolo: XI XII XIII ||  el. alfabetico || per generi ||  testi in prosa ||  testi in poesia ||